Najpre da se podsetimo šta se zapravo dogodilo u Beogradu 9. marta 1991. godine. U eri slomova komunističkih režima nakon pada Berlinskog zida 1989. godine i jačanja nacionalističkih težnji širom zemalja Istočnog bloka, u posrnuloj i duboko potrešenoj socijalističkoj Jugoslaviji, političkom, ekonomskom i međuetničkom krizom, dolazi 1990. godine do održavanja višestranačkih parlamentarnih izbora gde pobedu u svim republikama odnose nacionalno-orijentisane političke partije. Na nivou Republike Srbije pobedu odnosi srbijanski ogranak Saveza komunista Jugoslavije transformisan u Socijalističku partiju Srbije, na čelu sa Slobodanom Miloševićem, dok su opozicioni status u novoformiranom parlamentu Srbije dobile novoformirane stranke Srpskog pokreta obnove i Demokratske stranke, koje su osporavale legitiminost samih izbora. Budućnost Srbije i zajedničke države bila je, malo reći, pod ogromnim zankom pitanja: u Hrvatskoj, Sloveniji i Makedoniji vladajuće partije su snažno pokazivale želju za secesijom, takođe u Hrvatskoj u tom razdoblju dolazi do prvih ozbiljnijih sukoba hrvatske policije i paravojnih formacija sa lokalnim Srbima, a na teritoriji Kosova i Metohije su međuetnički sukobi i tenzije bile redovna pojava. Sa druge strane, u zemlji je vladala snažna ekonomska kriza izazvana nemogućnošću postojećeg samoupravnog ekonomskog sistema da izdržava zemlju, ali i dolaskom na naplatu kredita zapadnih zemalja kojih, usled sloma Sovjetskog Saveza, nije više interesovalo da održavaju bilo kakvu celovitost i snagu jugoslovenske države. Predsedništvo Jugoslavije, gde su predstavnici republika i dve autonomne pokrajine rešavali sva relevatntna pitanja zajedničke države, nije preduzelo ma kakvo značajno i presudno rešenje za gašenje krize, njegov rad su opstruisali sami članovi, a Jugoslovenska narodna armija bila je blokirana u razoružavanju različitih paravojnih formacija i održavanju krhkog mira u zemlji.
U izrazito napetoj atmosferi vodeće politčke partije u Srbiji trebalo je da rešavaju mnogobrojna goruća pitanja, počevši od budućnosti srpskog etničkog korpusa u zajedničkoj državi kao najbrojnijeg i najrasprostranjenijeg, pa do suštinskih pitanja koji se tiču kakvo će Srbija imati društveno i ekonomsko uređenje i kako rešiti pitanje rastućeg siromaštva i opadanja životnog standarda. Dok je Socijalistička partija Srbije insistirala na održanju postojećeg ekonomskog sistema, koristeći se postojećim metodima represije pomoću organa reda i medija, opozicione partije insistirale su na uvođenju privatne svojine i uvođenje političkih i medijskih sloboda koje je postojeći režim gušio decenijama. To je dovelo do oštre politčke borbe koja nije iznedrila kompromisna rešenja čak ni po pitanju, definisaćemo ga tako, nacionalnog opstanka gde su i jedni i drugi želeli da opstanak jedne države, ali metodi su im se značajno razlikovali. U takvoj atmosferi jedna zapaljiva vest objavljena sa javnog medijskog servisa proizvela je demonstracije koje su dovele do smrti jednog demonstranta i jednog policajca, i izlaska tenkova na ulice Beograda.
Naime, Televizija Beograd objavila je vest kako Srpski pokret obnove, na čelu sa Vukom Draškovićem, predstvalja proustašku opoziciju, na šta je Drašković pozvao na masovne demonstracije 9. marta kako bi se vlasti pokazalo nezadovoljstvo usled medijskog mraka i iznošenja nesitina u javnost. Iako je skup bio zvanično zabranjen, došlo je do sukoba demonstranata sa policijom koja nije uspela da spreči okupljanje velikog broja ljudi na Trgu Republike. Okupljeni demonstranti su sa balkona Narodnog pozorišta mogli poslušati zapaljivi govor Vuka Draškovića koji je još više isprovociralo vlast, što je prouzrokovalo njegovo hapšenje, hapšenje brojnih demonstranata koji su se sukobili sa policijom, i na posletku dva preminula učesnika događaja i izlaska vojske na ulice usled straha od izbijanja nemira. Vlast je iskoristila događaje kako bi zauzela prostorije opoziciono orijentisanih medija Studija B i Radio B92 i za, uopšte uzev, snažan napad na opoziciju, optužujući je za rušenje sopstvene zemlje i njene stabilnosti u trenutku dok su Srbi, naročito oni na pordučju Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Kosova i Metohije, ugroženi sa svih strana, što se naročito videlo u govorima i izjavama poslanika vladajuće partije u Skupštini Srbije, kao i političkih predstavnika Srba u drugim republikama.
Dok je opozicija bila u podređenom položaju, 10. i 11. marta održane su masovne studentske demonstracije na Terazijama, koje su devetomartovske događaje preusmerile u drugom pravcu. Studenti, srednjoškolci i njima pridruženi građani zahtevali su u osnovi od vlasti ukidanje vanrednog stanja, oslobađanje svih uhapšenih, ostavku ministra policije zbog odgovornosti za brutalnost njegovih podređenih prilikom gušenja demonstracija, ostavku odgovornih lica sa Televizije Beograd zbog iznošenja neistina u medijski etar, kao i oslobađanje opoziciono nastrojenih medija. Zahtevima studenata i okupljenog naroda pridružili su se i opozicioni političari, u svojstvu građana, predvođenih univerzitetskim profesorima i čelnim ljudima Demokratske stranke Dragoljubom Mićunovićem i Zoranom Đinđićem. Iz izjava učensnika može se zaključiti da je osnovna ideološka potka okupljenih bila da je duboka transformacija Srbije garant ne samo ekonomskog napretka već i sigurnosti srpskog etničkog korpusa unutar i van njenih granica. Zahvaljujući pomirljivijoj retorici učesnika skupa, mnogobrojnosti okupljenih, ali i prirodi samih zahteva učesnika, vlast je popustila i u dogovoru sa predstavnicima opozicije predvođenih Dragoljubom Mićunovićem prihvatila sve zahteve koje su studenti istakli.
Kakav je na posletku epilog studentskih demonstracija? Iako je još uvek složeno proceniti njihov celokupni doseg može se reći da su studentske demonstracije pomogle opoziciji da povrati svoju poziciju poljuljanu nakon devetomartovskih nereda, što je, kako je već pomenuto, vlast zdušno iskoristila da optuži svoje političke protivnike za rušilačke tendencije. Opozicija iskoristila je postojeći razvoj situacije za tzv. neformalnu političku mobilizaciju, sprovedenu van zvaničnih političkih ustanova, za obnovu svoje pozicije unutar postojećeg političkog sistema (tj. akcione osnove) zasnivajući svoju dalju političku borbu na ideologiji antikomunizma i nacionalizma. Drugim rečima, pomirljiviji ton i prividnu apolitičnost studentskih zahteva opozicione partije su kanalisale u sredstvo za obnovu svojih pozicija u okviru postojećih ustanova političkog sistema i političke borbe. Na posletku, može se smatrrati da su opisane demonstacije dobar primer kako se energija studentskih demonstracija može kanalisati u konkretne poteze na formalnoj politčkoj pozornici, te se postavlja pitanje da li studenti sami mogu iznedriti uspehe u zvaničnim vodama dnevne politike, ili im je u tom nastojanju potrebna pomoć profesionalnih političara i drugih „iskusnijih“? Ili je istina možda na sredini gde je potrebno da svi građani zajedno sa studentima uzmu učešća u društvenom dijalogu radi donošenja kvalitetnih i dalekosežnih rešenja…
* Terminoligija i faktografija su zasnovani na monografiji Vladimira Ribića (2023) Politička mobilizacija u Srbiji od 1987. do 1992. godine (Beograd: Arhipelag).
**Autor ovih redova želi da izrazi nedvosmislenu podršku studentima u blokadama i njihovim zahtevima u nadi da će oni biti u potpunosti ispunjeni!