Osnivač i vlasnik Muzeja je Zoran Rapajić (61) diplomirani geofizičar, vlasnik izdavačke kuće Admiral Books, autor detaljnih vodiča kroz Beograd, i možda najduže zaljubljenik u vino i kao konzument i kao hroničar vinarstva u Srbiji. U vino se zaljubio „od rođenja“ kada ga je otac vodio u beogradsku kafanu Orašac gde je gledao kako se pije takozvani „preplašeni“ špricer.
Od tada do danas se posvećeno bavi ovim, kako kaže, božanskim pićem, za koje smatra da može biti važan i isplativ deo vinskog turizma u Srbiji.
Prva „ozbiljna“ vina koja je probao bili su pelješki „dingač“ i „postup“ u Dubrovniku kao srednjoškolac. Od tada počinje ono što će se zaokružiti u Topoli kao stalna postavka pod nazivom „Vinska kraljevska Srbija u 12 priča“ koja pokriva sve tri etaže renoviranog zdanja. U svih devet izložbenih sala izloženi su originalni vinski eksponati koji prate sve priče i vode posetioce kroz vinski svet, neodvojivi deo kulture i turizma u svakoj zemlji.
Beograd i vino pre 100 godina
„Beograd je oduvek bio poznat po vrhunskoj gastronomskoj ponudi u kojoj je značajno mesto davano vinima…
Tridesetih godina 20. veka samo 999 koraka bilo je potrebno preći od stare, oronule ali kultne kafane „Kod Albanije“ u kojoj gosti nisu pravili problem oko kvaliteta vina, sve do najluksuznijeg hotela „Srpski kralj“ na čijem meniju su se mogla naći najskuplja i najkvalitetnija vina tog doba,“ kaže se, između ostalog u knjizi Zorana Rapajića „Zlatna kruna“.
KNJIGA PRIČA
U Muzeju je predstavljena vinska istorija Srbije u dvanaest priča koje počinju od antičkog doba i traju do današnjih dana. Prva priča „Vinski vremeplov“ uz ilustracije Željka Paheka vraća posetioce u doba Ilira i poslednjeg kralja Gencija, rimskog cara ilirskog porekla Proba, velikog župana Stefana Nemanje i Dušana Silnog. Jedan od najzanimljivijih eksponata u ovoj priči je ćirilična tapija iz 1832. kojom je paštrovska porodica Srzentić došla u posed vinograda u okolini Budve.
Druga priča „Manastiri“ objašnjava značaj Hilandara, Studenice, Bukova, Koporina i drugih zadužbina za očuvanje bogate srpske vinske tradicije.
Treća pod nazivom „Vladari i vinari“ govori o kraljevskim porodicama Obrenovića i Karađorđevića, o tome kako su, kao strastveni vinogradari i vinari, slavili berbe i proizvodili vino koje se pilo na njihovim dvorovima, ali i širom Evrope. Jedan od vrednih eksponata je i etiketa francuskog vina „Chablis“ iz 1893. sa grbom kraljevine Srbije koje se dopremalo na dvor kralja Milana Obrenovića. Deo ove priče je i „zlatna kruna“, eksponat izrađen tehnikom slama, rad umetnice Marije Orčić. Ovaj eksponat na simboličan način predstavlja i zaštitni znak muzeja tog imena.
Četvrta priča se zove „Njeno veličanstvo KNJIGA“ i govori o njenom značaju za obrazovanje ljudi koji su, baveći se vinogradarstvom i vinarstvom započeli jednu novu epohu u ovoj grani poljoprivrede. U postavci ima veliki broj knjiga, časopisa, razglednica i dokumenata iz druge polovine 19. i prve polovine 20. veka, kao i bista Đorđa Radića, prvog doktora agronomije u Srbiji. (ovde sam izbacio nabrajanje zakona) Tu su i ebulioskopi, instrumenti za merenje količine alkohola u vinu iz raznih epoha.
Peta priča nosi naziv „Privrednik“ i posvećena je istoimenom društvu koje je osnovano u Zagrebu krajem 19. veka sa zadatkom da pomogne i školuje srpsku omladinu sa prostora koji su tada pripadali Austrougarskoj. Vrlo redak eksponat je prvi broj časopisa „Privrednik“ iz 1895. godine.
Sledeća, šesta priča, ima zaseban prostor i zove se „Riznica“. U njoj se pominju porodice Stojaković iz Trstenika i Jakovljević iz Beograda a tu su i boce iz njihovog vremena – „župska ružica“ iz 1932. i viski Džoni Voker iz 1933. godine.
Riznicu čine i prve boce iz vinarija Milosavljević, Botunjac i podrum Malča, kao i boce „plavca malog“ sa Hvara i vina „Kralj Peter“ iz Slovenije. Centralno mesto zauzima slika, dar akademskog slikara Dragana Stojkova, i boce sa etiketama koje je izradio ovaj umetnik za vinarije Radovanović, Radenković i Mačkov podrum.
Sedma priča „Vinski neimari“ je o porodicama i pojedincima koji su najzaslužniji za procvat vinarstva i vinogradarstva na tlu današnje Srbije, posle filoksere, velike pošasti koja je uništila sve evropske vinograde krajem 19. veka. Tako se u ovoj prostoriji mogu pronaći priče o vršačkim, sremskokarlovačkim, niškim, novosadskim, zemunskim vinarima, a mogu se videti i etikete drugih vinara iz perioda kraljevine Srbije, SHS i Jugoslavije.
Donja etaža muzeja, započinje sa osmom pričom, koja je posvećena rakiji, bačvarstvu kao zanatu, kazanu za pečenje rakije kao prvom registrovanom patentu u kraljevini SHS, a centralno mesto zauzima priča o nacionalnom restoranu „Suri“, o Radomiru Veličkoviću koji je bio vlasnik restorana, njegovoj čuvenoj rakiji „lepa nesreća“ a sve to uz njegovu odoru velikog majstora vinskog viteškog reda „Monah Dorotej“ iz Župe.
Sledi priča o zadrugarstvu, o prvim vinogradarskim zadrugama osnovanim u Srbiji (Venčačka vinogradarska zadruga 1903. i Smederevska vinogradarska zadruga 1909). Zatim o zadruzi u selu Crkvenac pored Svilajnca koja je izvezla pet miliona litara čuvene rakije „Serbian plum brandy“.
U pretposlednjoj sali muzeja je priča o SFRJ, sa bocama vina sa zaštićenim geografskim poreklom iz svih šest jugoslovenskih republika, sa umetničkim plakatima koji su izrađeni za kongrese, sajmove vina i vinske balove. Tu su knjige i iz FNRJ izdavačke kuće „Zadružna knjiga“, kao i retke etikete, boce, fotografije, buklije i kristalne čaše koje pričaju o dva velika jugoslovenska giganta – Navipu i Prokupcu.
U jedanaestoj priči „Collectanea“, Rapajić predstavlja svoju kolekciju umetničkih dela posvećenih vinu. Tu su radovi Milića od Mačve, Konstantina Grosua, Milutina Dedića, Koste Botunjca, Silve Vujović, Jaroslava Šimovića, Dragana Stojkova i Milana Stanojeva.
Poslednja, dvanaesta priča „Novi vinski poredak“ predstavlja dva vinara čijim radom je počela moderna srpska vinarska priča: Miodraga Radovanovića iz Krnjeva i Božidara Aleksandrovića iz Vinče. Ovu priču dopunjava vino iz 2006. godine pod nazivom „Čuvar Šumadije“ proizvedeno u čast izložbe fotografija sada već poznatog srpskog vinara i predsednika udruženja vinara Šumadije Saše Novakovića. Priču zaokružuju eksponati vezani za vinski viteški red Šumadije kao što su fotografija sa osnivačke skupštine, odora viteza vina iz Šumadije i publikacije Zorana Dragoljevića Žorža.
Počeci vinskog turizma u Srbiji
Početkom vinskog turizma se smatra 1890. godina, na brdu Gorica kod Niša. Kad su Turci odlazili iz Srbije, naši ljudi su otkupljivali te vinograde i voćnjake i počeli su da proizvode vino. Čovek koji se zvao Svetozar Tutunović, niški gradonačelnik i advokat, kupio je vinograde na Gorici, i između 1890-1895. napravio vinariju i uz pomoć francuskih stručnjaka proizvodio vrhunsko vino. Napravio je i restoran u kojem je prodavao to vino i konačište u koje je često voleo da svrati kralj Milan Obrenović. Pravi turistički element u Kraljevini Srbiji počinje kada Tutunović uvodi tramvaj sa konjskom zapregom kojom dovozi trezne i odvozi pijane goste.
OTKUD MUZEJ?
Posle kafane „Orašac“ i Dubrovnika, priča se nastavlja zahvaljujući delu terenskog studiranja u Negotinskoj krajini, kada je Rapajić otkrio priču o belom vinu „bagrina“, autohtonu sortu iz tog kraja i od tada je interes fokusirao isključivo na domaća vina i njihove zaboravljene i obnovljene vrste. Usledile su „tamnjanika“, „prokupac“ i „bermet“ specifično vino sa Fruške Gore, iz Sremskih Karlovaca, koje se navodno pilo na „Titaniku“. Ali nije, bilo je u kargu na putu za Ameriku. Obilazeći vinarije u Sremskim Karlovcima Rapajić se susreo sa pričama i po nekim dokumentom koji upućuju na mogućnost da je „bermet“ bio u kargu broda. A da se nije služio na Titaniku uverava nas priča o postojanju vinske karte iz koje se vidi da „bermeta“ nije bilo u ponudi. Poznati trgovac, vinogradar i vinar Petar Kostić iz Sremskih Karlovaca bio je veliki izvoznik u brojne zemlje zapadnog sveta i to ne samo „bermeta“ već i vermuta tipa „ala Torino“ i „ausbruha“, jednog od takođe specijalnih karlovačkih vina.
Konačnu odluku o formiranju Muzeja vina, Rapajić je doneo kad je prikupio veliki broj eksponata, prikazao ih na manjim izložbama u Kući kralja Petra na Senjaku, u centru za kulturu Mladenovac, i velikim izložbama u galeriji Kuće Đure Jakšića u Kragujevcu i Kući legata u Beogradu. Glavni motiv bio je da se ljudi sa ovih prostora i iz čitavog sveta uvere u činjenicu da je Srbija vinska zemlja, bogata istorijom i tradicijom.
Smatra se da nešto što bi se današnjim rečnikom zvalo masovna proizvodnja počinje po obnavljanju vinograda nakon epidemije filoksere oko 1885. koja je zahvatila sve evropske vinograde, pa i one u Srbiji, nešto kasnije, oko 1895, uprkos pričama da ih je mimoišla. Tako da su krajem 19. i početkom 20. veka, na međunarodnim sajmovima vina mogla da se sa područja Srbije vide pretežno ona koja su dolazila iz smederevskog i negotinskog kraja.
Među muzejskim eksponatima se nalazi više od 50 knjiga i časopisa iz perioda Kraljevine Srbije, na početku 20. veka, kad je puno pažnje posvećivano obrazovanju, pa su, između ostalog postojale poljoprivredne škole, vinodelska škola u Negotinu, enološka stanica u Bukovu… Radilo se na tome da tada dostupna nauka u knjigama i školama dođe do poljoprivrednika. Tako da počasno mesto u najvećoj sobi Muzeja zauzima knjiga iz 1887. koja se zove „U vrtarstvu, voćarstvu i vinogradarstvu leže snaga i budućnost Srbije“. Tu je i Zakon o krčmarini kralja Milana Obrenovića iz 1881, zatim Zakon o vinu iz 1927, kao i Priručnik o gostionicama iz 1925, pa naredba iz 1919. godine po nastanku Kraljevine SHS, iz Zagreba o ograničenju točenja alkoholnih pića, sa potpisom Svetozara Pribićevića, tadašnjeg ministra unutrašnjih poslova. Naredba, ćirilična i latinična, je morala da stoji svuda gde se točio alkohol.
Autohtone sorte
U Srbiji ima vrlo malo autohtonih sorti grožđa. Rapajić kaže da je sve toliko izmešano i da kad je rađen DNK otkriveno je da „tamnjanika“ nije autohtona, nego sorta odomaćena već 500 godina. Jedna od za sada potvrđenih autohtonih sorti je „prokupac“ koji i danas kao prava vrsta uspeva jedino u Župi.
„Bagrina“ belo grožđe se takođe smatra autohtonom sortom, ali se još istražuje.
Uglavnom postoje autohtone, odomaćene i novostvorene sorte pravljene pre 20-30 godina na institutima.
Kad je reč o „vrancu“, još se ne zna čija je to zapravo sorta. Ona je odomaćena u zemljama Balkana. Naučno je utvrđeno da je jedan od roditelja te sorte „kratošija“ koja je pod tim imenom poznata u Severnoj Makedoniji, u Dalmaciji kao „crljenak“, u Italiji kao „primitivo“ a u Americi kao „zinfandel“. Potomak sorte „crljenak“ je „plavac mali“, pa tako, ispada da su „vranac“ i „plavac mali“ u rođačkom svojstvu, kaže Rapajić.
„VINSKI PUTEVI SRBIJE“
A kad je reč o današnjoj praktičnoj strani vina, ko je ikada prošao Vinskim cestama u unutrašnjoj Istri, nije morao dalje, mogao se uveriti u veliki značaj tog dela privrede za Hrvatsku. Nešto slično ponudio je Srbiji Rapajić svojim projektom „Vinski putevi Srbije“, nakon obilaska i istraživanja vina i vinarstva po Evropi.
Ideja o potrebi za takvim projektom počinje 2006-7, kada se ispostavilo da u Srbiji nedostaje signalizacija koja bi turiste navodila do mnogobrojnih vinarija. Rapajić je taj svoj projekat „Vinski putevi Srbije“ predao tadašnjoj vladi i od 2008. do 2012. obeleženo je uz finansijsku podršku tadašnjeg Sektora za turizam Ministarstva ekonomije 114 vinarija. Od 2012. se stalo sa poslom kojem je nedostajala poslednja faza, digitalizacija signalizacije, uprkos nastojanjima da se vlasti zainteresuju za projekat. Ta završna faza podrazumevala je dodatne podatke, QR kodove, kako bi se došlo do aplikacije koja bi ljude navodila na obeležene vinarije duž devet trasiranih vinskih puteva kroz čitavu Srbiju od Subotice do Niša. Nažalost, ta faza je ostala nezavršena, a studija koju je Rapajić uradio pokazala je koliko je do tada urađena signalizacija značila za vinare jer se po njihovim svedočenjima poseta vinarijama uveliko povećala. Danas, međutim, još samo stoje table onakve kakve su u početku postavljene, ali niko više o njima ne vodi računa, ne održava se, jer traži uvođenje u katastar tabli, sistematizaciju, ubacivanje nekih novih vinarija…
Slični projekti postoje u zemljama poput Nemačke, Austrije, Francuske, gde se lokalnim vinarima omogućilo da svoje proizvode gostima prodaju na kućnom pragu i gde je to izuzetno isplativo. Prema nekim podacima, reč je o nekih pet milijardi evra od vinskog turizma samo u Italiji, koja je 1970. godine proglasila Toskanu za vinsku regiju.
Ovde treba napomenuti da postoje i vinarije koje ne žele da budu obeležene na vinskim putevima, ne žele posetioce, bave se isključivo izvozom svojih vina.
Inače, do sada u Srbiji ima 505 registrovanih vinarija. Čekaju na završnu fazu digitalizacije i na razumevanje značaja vinskog turizma za ekonomiju zemlje.