Procenjuje se da će u narednoj deceniji Srbiji nedostajati između 80.000 i 100.000 radnika, pa je jedno od rešenja „uvoz“ stranaca. Na toj liniji je i projekat „Otvoreni Balkan“ koji je značajno relaksirao procedure za zapošljavanje radnika unutar Srbije, Albanije i Severne Makedonije, ali rezultati još izostaju – svega dva odsto od ukupno izdatih dozvola za rad u Srbiji otišlo je državljanima zemalja Zapadnog Balkana što ukazuje na nisku radnu mobilnost u okviru regiona. To je deo zaključaka studije „Kako do povećanja mobilnosti radne snage na Zapadnom Balkanu“ koju je sproveo Institut za razvoj i inovacije na čelu sa istraživačicom Milicom Anđelković Đoković.
Već neko vreme na tržištu rada u Srbiji oseća se nedostatak radne snage koji se za neka zanimanja popunjava „uvozom“ stranaca. U periodu od 2010. do 2023. godine izdato je 178.879 viza, od čega, rekordnih 29.442 tokom prošle godine, kada je po osnovu tih i ranije datih papira u zemlji boravilo ukupno 81.710 stranaca, najčešće (56 odsto) zbog zapošljavanja.
Najveći broj aktuelnih viza izdat je državljanima Kine (35%), Indije (13%) i Egipta (6%) čiji broj već nekoliko godina unazad raste. Ako se posmatra samo prošla godina, najviše viza dobili su ruski državljani (24.068), najčešće po osnovu zaposlenja (59%) ili spajanja porodica (30%). U statistiku ulaze i sezonski radnici, ali među njima je svega oko tri odsto stranaca, najviše iz Uzbekistana i Egipta. Međutim, tu je reč o registrovanim sezoncima, dok ih je u sivoj zoni, pre svega poljoprivredi, mnogo više.
U isto vreme, uglavnom u potrazi za poslom, oko 15 odsto populacije iz Srbije je otišlo u inostranstvo, najčešće u neku od država Evropske unije, Austriju, Nemačku ili druge razvijenije ekonomije (SAD, Australija i dr).
POLUPRAZNI REZERVOARI
Srbija je jedina zemlja Zapadnog Balkana koja se strateški bavi ekonomskom migracijom, a za cilj je postavila privlačenje stranaca različitih obrazovnih profila neophodnih za rast domaće privrede. Samo je Nacionalna služba za zapošljavanje izdala 52.178 dozvola za rad, a od februara ove godine uvedena je tzv. jedinstvena dozvola koja obuhvata i boravak i pravo na rad stranaca, što je dodatno olakšalo dobijanje papira. U prvih šest meseci primene izdate su 14.693 dozvole. Ali, uprkos mogućnostima koje pruža projekat Otvoreni Balkan, po tom osnovu data su svega 174 odobrenja za slobodan pristup tržištu rada. Iako je potencijal za stvaranje „zajedničkog tržišta rada“ u zemljama zapadnog Balkana veliki, u praksi do radnih migracija ne dolazi, navodi studija i dodaje da je srpska privreda među zemljama Zapadnog Balkana najveća a pravni okvir za angažovanje stranaca pojednostavljen kao i da je u susednim državama stopa nezaposlenosti viša ali da i pored toga, iz njih radna snaga emigrira uglavnom na druga, razvijenija tržišta, pre svega u zemlje EU.
Pored toga, u zemljama Zapadnog Balkana raste ukupan broj migranata na godišnjem nivou ali nisu svi oni „rezervoar“ radne snage. Prema izveštaju Međunarodne organizacije za migracije iz 2022., u zemljama Zapadnog Balkana zabeleženo je više od 192.000 migranata, što je povećanje od 59,5 odsto u odnosu na 2021. godinu.
„U pitanju su uglavnom migranti koji zemlje zapadnog Balkana koriste kao tranzitnu zonu ka svojim finalnim destinacijama što su najčešće Nemačka (26%), Italija (19%) ili Francuska (13%). Ruta koja je najaktivnija je ulazak kroz Severnu Makedoniju, prolazak kroz Srbiju, a zatim ulazak u zemlje EU preko granice sa Mađarskom. Alternativno se migranti upućuju ka Bosni i Hercegovini gde preko Hrvatske ulaze u zemlje EU. U poslednjim godinama sa velikim rastom migrantske populacije suočavaju se gotovo sve zemlje zapadnog Balkana, a najveći rast je zabeležen u Srbiji gde ih je u 2022. bilo preko 120.000 ili 2/3 ukupnog broja migranata na Zapadnom Balkanu“, navodi se u istraživanju.
ZAPAD PRIVLAČNIJI
Zbog velike migrantske populacije zemlje Zapadnog Balkana primorane su da se strateški bave tom pojavom, ali većina njih to radi do nivoa uređivanja azila, reintegracije povratnika ili readmisije. Jedino se Srbija bavi i ekonomskim migracijama koje se mogu iskoristiti za privredni rast. Taj deo strategije predviđa mere za usporavanje odlaska radno sposobnog stanovništva, za jačanje veza sa dijasporom, podsticanje povratnih i cirkularnih migracija, ali i za privlačenje stranaca različitih obrazovnih profila, stoji u analizi.
„Poslednje tri decenije zemlje Zapadnog Balkana su iskusile fenomene masovnih emigracija gde se do 2020. godine odselilo više od 20% populacije. Naime, podaci Ujedinjenih nacija pokazuju da je u 2020. godini 4,77 miliona ljudi sa zapadnog Balkana živelo u inostranstvu, od ukupne populacije od oko 17,5 miliona ljudi. Prema ovim podacima najveći udeo migranata u ukupnoj populaciji imaju Bosna i Hercegovina (49%) i Albanija (44%), a najmanji udeo ima Srbija (15%)“, ističe se u istraživanju.
Destinacije koje su za žitelje Zapadnog Balkana najprimamljivije razlikuju se zavisno od zemlje i dugogodišnje tradicije. Tako najveći broj Albanaca bira Italiju (43%) i Grčku (35%) kao glavne destinacije, ali poslednjih godina odlaze i u Sjedinjene Američke Države, Kanadu i Ujedinjeno Kraljevstvo.
Ostale emigracione destinacije su Nemačka, Austrija, Švedska i Švajcarska, dok se kod Severne Makedonije izdvaja i Turska, koju bira oko trećine migranata. U Studiji se navode podaci Evrostata prema kojima je u 2021. godini više od 236.000 građana Zapadnog Balkana i Turske dobilo po prvi put dozvolu za boravak u nekoj od zemalja EU što je povećanje za 56% u odnosu na 2013. godinu. Najveći deo njih čine građani Turske (28%), sledi Albanija sa 23%, Srbija i BiH sa po 14%, dok se ostale zemlje nalaze ispod 10% (Kosovo* 9%, Severna Makedonija 6% i Crna Gora 1%).
Nisu svi isti
Iako je sprovedeno više desetina zajedničkih projekata, posmatrano pojedinačno po zemljama Zapadnog Balkana, rezultati Berlinskog procesa i Otvorenog Balkana nisu svuda jasno vidljivi. Tokom 10 godina postojanja implementirano je više od 37 projekata u oblasti transporta/infrastrukture, osam u energetici, dva kod obnovljivih izvora, implementiran je ugovor o regionalnom romingu, ulagano u širokopojasnu infrastrukturu i dr. Međutim, rezultati po pojedinačnim zemljama variraju, pre svega zbog unutrašnjih prilika. Bosna i Hercegovina kao i Kosovo* zbog malog broja regionalnih projekata još uvek ne uživaju velike benefite, dok se Crna Gora, zbog veličine i zavisnosti od trgovine unutar regiona, nalazi u 35 regionalnih inicijativa – navodi se u Studiji Instituta za razvoj i inovacije.
TRADICIJA BEZ BROJA
„Srbija je tradicionalno zemlja emigracije. Na rang-listi od 50 zemalja sa najvećom emigracijom, rangirana je kao 31. zemlja. Iako precizni podaci o broju stanovnika koji godišnje odlaze iz zemlje ne postoje, pokušaji procene ovog broja se pronalaze u brojnim radovima. Tako Lutz i Gailey navode da se godišnje oko 60.000 stanovnika iseli iz Srbije, dok se od 15.000 do 20.000 godišnje vrati. Institut za razvoj i inovacije u studiji Troškovi emigracije mladih iz 2019. godine je naveo da se iz Srbije godišnje iseli između 15.700 i oko 49.000 ljudi, uz ogradu u analizi da gornja granica nije realan scenario jer značajan deo migracija predstavljaju one privremenog karaktera. Mihail Arandarenko u studiji navodi procene između 4.000 i 13.000 stanovnika godišnje. Na osnovu Popisa iz 2022. godine, zvaničnici RZS su dali procenu da je godišnje iz Srbije neto emigriralo između 25.000 i 27.000 ljudi u periodu od 2011. do 2022. godine. Ovo je podatak koji bi trebalo da predstavlja polaznu osnovu za sve dalje stručne diskusije i kreiranje ekonomskih politika. Razlozi emigriranja stanovništva su različiti, a u moderno vreme, nakon svetskih ratova, svakako radne migracije čine veliki udeo spoljnih migracija“, piše u Studiji.
Napominje se da prema još uvek nezvaničnim podacima RZS iz popisa stanovništva 2022, u inostranstvu radi-boravi više od 310.000 srpskih državljana. Međutim, podaci Evrostata ukazuju i na veće brojeve. Krajem 2018. dozvolu boravka u nekoj od zemalja EU imalo je 491.199 lica iz Srbije, što je za 1,6% manje nego 2008, ali 2018. dozvolu boravka prvi put na teritoriji EU dobilo je 52.049 lica iz Srbije, što je gotovo za 12.000 više nego u godini pre.
„Prema popisu iz 2011. godine, od 313.411 lica koja rade–borave u inostranstvu, njih 53% kao razlog navodi rad. U proseku ova lica ostaju u inostranstvu 12 godina, a nakon tri i po godine za sobom dovode i svoju porodicu. Čak 36% od ukupnog broja lica čine članovi porodica radnika koji u proseku u inostranstvu ostaju 8,6 godina. Svega četiri odsto ili 12.000 čine studenti iz Srbije“, kaže istraživanje i dodaje da su najčešće destinacije emigriranja naših građana Austrija (22,5%) i Nemačka (17,9%), mada postoji tendencija smanjenja ovih udela.