Piše: Veseljko Koprivica
Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori je više od tri decenije država u državi, a njen dugogodišnji mitropolit Amfilohije bio je sve do smrti uticajni političar u mantiji. I to sve zahvaljujući bivšoj vlasti na čelu s Milom Đukanovićem. Nova vlast, kojoj je Srpska crkva presudno pomogla da pobijedi na prošlogodišnjim izborima, još joj je više naklonjena. Mora se vraćati dug. To potvrđuje i mnogo toga što se dešavalo proteklih dana.
ZA JEDAN DAN: Formalno-pravno, SPC je u Crnoj Gori regulisala status dolaskom na vlast prosrpskog Demokratskog fronta, Demokrata i Građanskog pokreta URA.
Za samo jedan dan Srpskoj pravoslavnoj crkvi predato je oko 600 crkava i manastira u Crnoj Gori. To je, kako je ovih dana otkriveno, zasluga bivšeg ministra pravde, ljudskih i manjinskih prava Vladimira Leposavića. Leposavić je smijenjen zbog negiranja genocida u Srebrenici.
Izdao je ekspresno 10. juna rješenje kojim se Mitropoliji crnogorsko-primorskoj i Eparhiji budimljansko-nikšićkoj priznaje da postoje od 1220. godine. Još jedan istorijski falsifikat.
U prijavi podnesenoj dan ranije navedeno je da je MCP SPC osnovana 1220, da je njeno sjedište Cetinjski manastir, a da je “lice ovlašćeno za zastupanje: mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije (Jovan Mićović), državljanin Crne Gore s prebivalištem u Cetinjskom manastiru”. U zahtjevu za upis Mitropolija crnogorsko-primorska SPC navodi da ima oko 530 hramova, 57 manastira, 23 crkvena hora, 25 dobrovoljačkih društava, 14 bratstava pravoslavne omladine, 49 škola za vjeronauku pri hramovima, uključujući i Bogosloviju (srednju školu) na Cetinju.
Pobrojane su crkvene opštine s parohijama. Ništa crnogorsko, sve Srpske pravoslavne crkve.
Srpska crkva raspolaže sa 50 kvadratnih kilometara Crne Gore i sa 650 crkava i oko 60 manastira. Osamdeset odsto spomenika kulture u Crnoj Gori, te vjerskih objekata upisani su u Katastar nepokretnosti bez valjanog pravnog osnova, bez podobne isprave potrebne za katastar nepokretnosti.
Advokat Nikola Belada kaže da je Leposavić izdao rješenje bez ijednog materijalnog dokaza, samo na osnovu tvrdnji podnosioca zahtjeva i da to tako ne može opstati. Novina je da su prvi put eparhije u Crnoj Gori upisane kao eparhije Srpske pravoslavne crkve.
Svjedočimo namjeri da se grubim falsifikovanjem nespornih istorijskih činjenica, koristeći neustavne odredbe tako donijetog zakona, stvara osnova da se Crnoj Gori oduzme imovina i njena kulturno-istorijska baština da bi se trajno dala u vlasništvo subjektu sa sjedištem u drugoj državi, saopštila je Demokratska partija socijalista.
Počela je nova otimačina bespravnog preuzimanja crnogorske kulturne baštine od građana Crne Gore.
Zanimljivo je kako je upisana Eparhija zahumsko-hercegovačka. Ona pod tim imenom egzistira po Ustavu SPC, a sada je upisana u knjigu Evidencije vjerskih zajednica pod drugim nazivom i to Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska Srpske pravoslavne crkve, bez ijednog priloženog dokumenta za te svoje navode. Iz podnijetog zahtjeva ne zna se ni gdje joj je sjedište.
“SPC nikada nije bila registrovana u Crnoj Gori, ali su njene eparhije decenijama bez pravnog subjektiviteta sticale svojinu i postale vlasnice imovine vrijedne na stotine miliona eura. To je jedan od ključnih motiva za ovakav upis da se to prikrije”, tvrdi Belada.
Demokrate su obećale Mitropoliji crnogorsko-primorskoj da će vratiti četiri crkve koje se nalaze na Svetom Stefanu iako te crkve nikada nisu bile u vlasništvu SPC nego su vlasništvo države Crne Gore. Prva crkva sagrađena je 1465, kad nije postojala ni Pećka patrijaršija niti Zetska mitropolija. U katastru nepokretnosti četiri crkve su se vodile kao državna svojina.
Belada podsjeća da mogu biti evidentirane samo vjerske zajednice koje su bile registrovane po Zakonu o pravnom položaju vjerskih zajednica iz 1977, što nije slučaj sa SPC.
DEKRET O UJEDINJENJU: Iz SPC i sada tvrde da je u Crnoj Gori vjekovima postojala samo jedna pravoslavna crkva – Srpska pravoslavna crkva. Dvije činjenice to demantuju. Prva je dekret kralja Aleksandra o ujedinjenju dvije crkve iz 1923. godine, a druga zahtjev Vaseljene prema Crnogorskoj crkvi da se izjasni povodom inicijative za ujedinjenje iz iste godine. To govori da je u Crnoj Gori postojala Crnogorska pravoslavna crkva i da Srpska pravoslavna crkva nije egzistirala u Crnoj Gori.
Da je kojim slučajem u Crnoj Gori, kao što manipulišu, postojala SPC – dekretom kralja Aleksandra se ne bi mogla ujediniti sama sa sobom. Dekret je dakle dokaz postojanja CPC.
Srbija je 2006. godine donijela Zakon o vjerskim slobodama gdje se u članu 11. Srpskoj pravoslavnoj crkvi priznaje pravni subjektivitet od 1836. godine. Kako je onda moguće da majka crkva ima pravni subjektivitet od 1836, a organizacioni dijelovi (Mitropolija crnogorsko-primorska i Eparhija budimljansko-nikšićka) od 1220. godine, odnosno da su stariji od majke crkve, pita se Belada.
U predloženom Temeljnom ugovoru, prema nezvaničnim izvorima, nalazi se i član “da se ne može graditi niti jedan vjerski pravoslavni objekat u Crnoj Gori bez saglasnosti nadležnog arhijereja SPC”. To znači da dozvolu ako, na primjer, Crnogorska pravoslavna crkva hoće da gradi hram, mora dobiti od jednog od četiri episkopa SPC u Crnoj Gori koji ne priznaju njeno postojanje. Tačnije, Beogradska patrijaršija bi, pošto je u međuvremenu ukinut Episkopski savjet i centralizovana SPC, donosila takve odluke.
Ime Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori se, kako kažu crnogorski istoričari, prvi put pominje 16. decembra 1918. godine u zapisniku sa nelegalnog Sinoda Crnogorske pravoslavne crkve, koji je održan pod pritiskom srpske vojske. To znači da ta vjerska organizacija do tada nije postajala na prostorima Crne Gore. Iako Srpska crkva godinu osnivanja smatra 1219, Srbija joj kontinuitet priznaje tek od 1836, kada SPC nije bila autokefalna nego autonomna oblast pri Vaseljenskoj patrijaršiji, tvrde istoričari.
Nova vlast u Crnoj Gori uspjela je da sruši prethodnu na “talasu litija” koje je organizovao poglavar SPC pokojni Amfilohije Radović. Jedan od njegovih ključnih uslova da podrži novu vladu, koja je dogovorena u Manastiru Ostrog, bio je da nezaposleni litijaši dobiju posao kao nagradu za lojalnost. Tako je jedan od presudnih uslova za dobijanje ugovora o radu potvrda koju izdaje SPC, piše Pobjeda. Stotine litijaša zahvaljujući tim potvrdama prethodnih mjeseci dobili su posao.
Izbori u Crnoj Gori održani su 30. avgusta prošle godine, a već u septembru SPC je počela da izdaje potvrde “litijašima”. Potvrde su s potpisom Amfilohija Radovića, a na njima piše “Spomen knjiga učesniku litija 2020. godine”. U Elektroprivredi je ugovor o radu dobilo više od 200 osoba, a ključni uslov bio je “litijaška potvrda”. I u Rudniku uglja Pljevlja litijašima je podijeljeno više od 150 ugovora, objavili su crnogorski mediji.
Slična je situacija, vjerovatno, i u ostalim javnim preduzećima i ustanovama. Jedina referenca koja se traži da bi se dobio ugovor o radu je potvrda – “Spomen knjiga učesniku litija 2020. godine”. Sveštenik SPC Radomir Nikčević pohvalio se da su štampali više od 200.000 primjeraka.
Najavljena je i ceremonija ustoličenja novog mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija, u prisustvu patrijarha SPC Porfirija, 4. septembra na Cetinju. Ponašanje Crkve Srbije u Crnoj Gori i zakazivanje ustoličenja srpskog mitropolita Joanikija II na Cetinju sa očiglednom namjerom da se izazove incident izjavio je vladika Crnogorske pravoslavne crkve Boris i zamolio patrijarha Srbije Porfirija da organizuje svečanost bilo gdje drugo osim na Cetinju.
Matica crnogorska najoštrije osuđuje “najavljeni trijumf SPC na Cetinju, smatrajući da time samo potvrđuje svoju okupatorsku poziciju u Crnoj Gori, produbljuje postojeće podjele, a našu političku zajednicu dovodi u oblast ozbiljne ugroženosti”.
“Smatramo da će ovaj arogantni čin SPC dobiti adekvatan politički i demokratski odgovor pravdoljubive i patriotske javnosti u našoj zemlji, građana koji brinu o nacionalnom identitetu i opstanku Crnogoraca i Crne Gore, onih ljudi koji se ne mire niti navikavaju na potčinjenost i pravno nasilje”, zaključuje se u saopštenju Matice crnogorske.
Objavljena su brojna slična reagovanja. Mnogi strahuju od eventualnih incidenata u gradu pod Lovćenom. Valjda će sve to nadvladati razum.