Statua sovjetskog diktatora Josifa Staljina otkrivena je u maju na stanici metroa Taganskaja u Moskvi, rekreirajući mural koji je uklonjen pre nekoliko decenija. To je prva takva statua postavljena u centru Moskve od Staljinove smrti 1953. godine i označava uznemirujuću novu fazu u autoritarnom putu Rusije.
Desetine miliona ljudi umrli su kao direktna posledica Staljinove politike između 1924. i njegove smrti. Te su politike uključivale prisilnu kolektivizaciju poljoprivrede, sistem radnih logora Gulag i „veliki teror“ – talas masovnih hapšenja između 1937. i 1938. godine, uključujući ključne osobe u vojsci.
Ipak, konačna pobeda nad nacističkom Nemačkom 1945. godine, uz podršku Velike Britanije i SAD-a, iskupljuje Staljina u očima sadašnjih ruskih vladara. Za ruskog predsednika Vladimira Putina ova je pobeda bila jedno od najvećih postignuća Sovjetskog Saveza i ostaje ujedinjujuća snaga u modernoj Rusiji.
Destaljinizacija, koja je od 1956. do kasnih 1960-ih obeležila demontiranje Staljinove politike i nasleđa, značila je da mu nijedna statua nije podignuta od smrti do raspada Sovjetskog Saveza 1991. godine. No, od tada je izgrađeno 110 spomenika (prema poslednjem prebrojavanju 2023), od kojih je 95 podignuto u Putinovo doba. Stopa izgradnje umnožila se nakon ruske aneksije Krima 2014. godine. Ti su se spomenici u početku nalazili u perifernim delovima Ruske Federacije, poput Jakutije, Severne Osetije i Dagestana, a ne u centrima gradova. Preimenovanje aerodroma u Volgogradu predsedničkim dekretom u Staljingrad u aprilu 2025, kako bi predstavljalo ratno ime grada, stoga je bio značajan trenutak. Ali spomenik u moskovskom metrou, arhitektonskom dragulju u centru ruskog glavnog grada koji svakodnevno koriste milioni ljudi, još je važnija simbolična izjava.
„REHABILITACIJA STALJINA“
Staljinov ugled u Rusiji i dalje se oporavlja. Prema anketi iz 2015. godine, 45 odsto ruskog stanovništva smatralo je da su smrti uzrokovane Staljinovim postupcima opravdane (u odnosu na 25 odsto u 2012. godini). Do 2023. godine, 63 odsto Rusa imalo je generalno pozitivno mišljenje o njegovom vođstvu. To odražava stav koji se promoviše u školama i pojačava u ruskim medijima, gde je retka kritika Staljina. Čak je i britanska komedija iz 2017. „Smrt Staljina“ bila zabranjena u Rusiji iz straha od pucanja balona javnog odobravanja. Svrha rehabilitacije Staljina je povećanje podrške Putinovom režimu, treniranje refleksa konformizma kod Rusa i usađivanje ponosa na sopstvenu istoriju. Ali to ima i spoljne posljedice. Uz delimičan izuzetak Gruzije, njegovog rodnog mesta, Staljina uveliko omalovažavaju ruski susedi koji su često bili žrtve njegove represivne politike. To se posebno odnosi na Ukrajinu. Glad poznata Ukrajincima kao Holodomor namerno je nametnuta između 1932. i 1933. kao deo kolektivizacije i ubila je čak 3,8 miliona ljudi. Kao rezultat toga, njegova smrt pokrenula je destaljinizaciju praćenu uništavanjem njegovih spomenika širom istočne Evrope. To je započelo u vreme ustanka u Budimpešti 1956, a kasnije su usledile takve reakcije u Pragu i drugde. Nakon što su ustanci ugušeni, Staljinovo mesto često je zauzimao manje kontroverzni Vladimir Ilič Lenjin, revolucionarni vođa koji je osnovao Sovjetski Savez. Ali od revolucije na Majdanu u Ukrajini 2014. godine, koja je kulminirala svrgavanjem proruskog predsednika Viktora Janukoviča, Ukrajinci takođe ruše i Lenjinove spomenike. I drugi simboli iz sovjetskog doba rušeni su u talasu demonstracija poznatih kao Lenjinopad ili Lenjinfol. To je ono što je uticalo na najnovije intenziviranje Staljinove rehabilitacije. Ukrajinsko pobijanje simboličke baštine Sovjetskog Saveza čini se da je dodatno pojačalo rusko prihvatanje istog, uključujući i Staljina.
Rusija je obnovila Lenjinove statue na ukrajinskim teritorijima koje je okupirala. A sada je počela da postavlja i Staljinove spomenike, posebno u jugoistočnom gradu Melitopolju, gde je u maju otkrivena statua u spomen na 80. godišnjicu pobede Sovjetskog Saveza u Drugom svetskom ratu.
To je protivzakonito u Ukrajini, gde postoji zabrana prokomunističke (i prototalitarne) simbolike. Ruske snage u međuvremenu uništavaju spomenike Holodomoru u borbi oko značenja sovjetskog nasleđa.
RUSKA VOJNA SNAGA
Ponovno uzdizanje Staljina promoviše usko tumačenje njegove vladavine, naglašavajući rusku vojnu snagu. Moderni spomenici obično prikazuju Staljina u vojnoj uniformi i evociraju osećaj njega kao pobedničkog ratnog vođe.
Zapravo, deo privlačnosti Staljinovog simbola leži u socijalnim odredbama njegovog vođstva gde su, uprkos nametanju često okrutno autoritarnog sistema, obrazovanje i zdravstvena zaštita bili besplatni za sve. Isto se može reći i za njegovo korišćenje straha kao podsticaja za rad. Rusi ponekad još uvek osuđuju samodopadne ili nesposobne funkcionere psovkom: „Kad bi samo Staljin bio ovde da vas sredi“ (Stalina na vas net, na ruskom).
Ipak, dominira carska verzija Staljina, opravdavajući rusko odbijanje da se suoči sa svojom kolonijalnom prošlošću kao središta Sovjetskog Saveza. Staljinov dosije se ponekad unutar Rusije brani na osnovu toga da Vinston Čerčil, na primer, ostaje britanski nacionalni heroj uprkos krvavoj prošlosti (kao što je njegova uloga u Bengalskoj gladi 1943).
Iako u tome postoji element istine, razlika je u tome što se o Čerčilovim nedostacima i saučesništvu u broju žrtava koji se pripisuju Britanskom carstvu javno raspravlja. Takva kritika Staljina nije dopuštena u Rusiji. Čak je i nova statua u Moskvi podignuta pod okriljem noći, izbegavajući javni nadzor i raspravu.
Činjenica da Britanija podvrgava svoje istorijske heroje nadzoru je ono što je razlikuje od Rusije i definiše kao demokratiju. Barem zasad.
*Autor je profesor postsovjetske kulturne istorije i filma na Univerzitetu Kvin Meri u Londonu
Prevod: J. M.