U Crnoj Gori je prvi put u njenoj istoriji demokratskim putem – na izborima – promijenjena vlast. Kontinuitet diskontinuiteta teokratske, potom monarhijske i na kraju revolucionarne socijalističke legitimacije vlasti prvi put je prekinut i promijenjen voljom naroda – građana. Neophodnu kritičnu masu pokrenulo je protivljenje Zakonu o slobodi vjeroispovijesti, što u prethodnih trideset godina ni političkim ni građanskim protestima nije pošlo za rukom. Uprkos ohlokratiji i kleptokratiji crnogorske vlasti i stalnom generisanju nacionalnih podjela kao tehnologijom vladanja, veliki dio tih građana bio je dugo spreman na prljavi ples klijentelizma, trgujući slobodnom voljom za kratkoročne interese. Smrt crnogorskog mitropolita Amfilohija, poglavara Mitropolije crnogorsko-primorske, koji je predvodio litije – protestne šetnje vjernika, označila je posljednji čin najveće drame novije crnogorske političke istorije.
Uvećani horizonti očekivanja crnogorskih građana, sa jedne, i ideološka podijeljenost opozicije, sa druge strane, postaju izazovom za održivost nove vlasti i upravljanja političkim sistemom u periodu političke, ekonomske i zdravstvene krize. Organski intelektualci, u odbrani urušene političke hegemonije, pozivaju su se na istoriju, na državu, na naciju koje će, po njihovom mišljenju, promjena vlasti dovesti u pitanje, u patos nastajućeg crnogorskog nacionalizma koji već nekoliko decenija, konkurišući nacionalističkom narativu o srpskoj Sparti, hoće da se nametne kao organizujući politički princip multikulturne i multinacionalne države Crne Gore. Nacionalizam koji je DPS predstavio kao građanski, u šta je, čini se, uvjerio balkansku ljevicu i građanske aktiviste od Beograda do Sarajeva, bio je ključ tehnologije vladanja podjelama.
Oštra polarizacija Mi – Oni, gotovo šmitijanskih razmjera, i četrnaest godina nakon referenduma ključna je determinanta naše političke stvarnosti. Simbolički i semantički tihi “ratovi” nastavljeni su po linijama nacionalnog, vjerskog i političkog. Politika identiteta i nakon smjene rđave vlasti zasjenjuje nasušno potrebnu politiku redistribucije u opustošenoj državi i osiromašenom društvu zjapeće nejednakosti. Politički narativi i akteri posljednjih nekoliko decenija neodoljivo podsjećaju na početak dvadesetog vijeka u knjaževini Crnoj Gori, kojeg je Mihailo Lalić istorijski vjerno opisao u “Ratnoj sreći” (1973), na onaj zametak podjela koje je lična vlast Kralja Nikole usadila u istorijsko stablo 20. vijeka Crne Gore.
Filosofija avlije, sintagma inspirisana iscrtanom političkom zbiljom, dobija se ukrštanjem naziva dva prvoklasna eseja o fenomenu političkog. Konstantinovićeva “Filosofija palanke” (1969) i Andrićeva “Prokleta avlija” (1954) eseji su o političkom biću naših nacionalnih država i društava omeđenih političkim i jezičkim granicama. Ali i više od toga, još dublje u fenomenologiji i šire u vremenskom trajanju, riječ je o skiciranju jednog stanja duha i neprocjenjivom doprinosu političkoj teoriji, posebno onim valerima i tonovima koje metodski instrumentarij nauke o politici često nije kadar da objasni, a koji se kriju u političkoj kulturi jedne zajednice.
Gotovo je izvjesno da je u objašnjenju crnogorske društvene zbilje, ali i savremenog svijeta, potrebno pozvati se na obrasce nastale dugim trajanjem u kombinaciji sa univerzalnim predispozicijama ljudske vrste. Uočiti postojanje duha koji nije više isključivo obilježje istočnjačkih despotija (ako je to ikada i bio?), kako ih je vidio Monteskje, duha koji kao neki novi “bauk kruži Evropom” i cijelim današnjim svijetom. Svijetom koji je iz tradicionalnih okvira uskočio u hipermodernost, pa se sada groteskno vraća unatrag tražeći spone smisla i poderanog društvenog tkiva. Riječ je o svijetu koji su internet, kapital i odskoro virus pretvorile u – globalnu avliju. U pitanju je duh Karađozove sumnje i krivice prema svakom ko je drugi i drugačiji, a kojeg je Evropa, a i svaka nacionalna država, određivala vjekovima, mijenjajući objekte tog drugojačenja. Duh isključujućeg i mitomanskog nacionalizma i šovinizma koji ruši zametke pristojnog društva osjetljivog na svjetonazorne, kulturološke razlike, ali i potrebu za građanskom i ljudskom jednakošću. Duh ustajalih političkih ideja i dobrovoljnog kolektivizma, snishodljivosti prema moći i vlasti i gaženje i negiranje onih na margini. Bilo da se javlja kao antiintelektualizam ili scijentizam, duh mjerljivosti ili duh potpune relativizacije, duh materijalizma ili fanatizma, ovaj duh uvijek u sebi nosi isključivost i redukciju složenosti običnog ljudskog života. To je, zapravo, Konstantinovićeva palanka dovedena do paroksizma.
Promjena vlasti u Crnoj Gori, uz sve neizvjesnosti i strahove koje donosi, važan je korak za crnogorsko društvo i sve njegove činioce. Važan je za onaj dio društva čija su građanska, kulturna, ali i socijalna prava negirana u obzorju obnovljene crnogorske državnosti, uz opomenu da je jedina dobra promjena ono koja s tom matricom negiranja odlučno raskrsti. Važan je jer ukazuje da je promjena moguća, da je slobodna volja stvaralačka snaga. Važna je i kao primjer drugim balkanskim avlijama. Zato neka ovo ipak bude optimističnija verzija Konstantinovićeve skice našeg duhovnog pejzaža. Za razliku od palanke, iz avlije, ma koliko bila prokleta, može se izaći. Iz nje se vidi “nebo, veliko i nemilosrdno u svojoj lepoti”. I ta je ljepota svakodnevice, međuljudskih odnosa, univerzalnosti ljudskih vrijednosti i dostojanstva, ljepota prirode, ali i nekog udaljenog ideala boljeg, pravednijeg i slobodnijeg svijeta, uvijek prisutna nada i možda jedini bijeg iz tog pogubnog, sveobuzimajućeg duha filosofije avlije.
BIOGRAFIJA
Dr Predrag Zenović (1986) je predavač na Humanističkim studijama Univerziteta Donja Gorica u Podgorici. Diplomirao je na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu, magistrirao međunarodno javno pravo i ljudska prava u Letoniji (Riga Graduate School of Law), a doktorirao političku teoriju na Univerzitetu u Rimu (LUISS Guido Carli) i Ženevi (Université de Genève). Objavio je značajan broj naučnih i stručnih radova u oblasti političke teorije, ljudskih prava i demokratije, kao i književne i pozorišne teorije. Autor je knjige “Saglasja – političko-filozofski ogledi” u izdanju Narodne biblioteke Budve. Takođe, autor je edukativno-kreativnih radionica o medijskoj pismenosti, filmskom jeziku i evropskom filmu.