Posle kraće i teške bolesti u Beogradu je 15. novembra preminuo čuveni srpski i jugoslovenski glumac Žarko Laušević. Pet dana kasnije, do njega su se, u Jugoslovenskom dramskom pozorištu, oprostile kolege i poštovaoci, a kasnije tog 20. novembra, Laušević je kremiran na Novom groblju. Umetnik koji je preživeo i zvezde i trnje, otišao je tiho, i po sopstvenoj želji daleko od očiju.
Žarko Laušević rođen je na Cetinju, u Crnoj Gori, 19. januara 1960. Diplomirao je glumu na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu. Bio je član Jugoslovenskog dramskog pozorišta, kao jedna od udarnih mladih snaga. Ko ga je gledao u Pozorišnim iluzijama, zajedno sa Mirom Furlan, još jednom predstavnicom mladih snaga (1955-2021), na početku tih 1990-ih, mogao je samo da nasluti raskoš njegovog glumačkog umeća koje je poklanjao publici i sa scene Narodnog pozorišta u Beogradu.
Na filmu je debitovao 1982. u Progonu Predraga Golubovića. Iste godine publika ga je gledala u Savamali Žike Mitrovića i Direktnom prenosu Darka Bajića, ali je širu popularnost stekao četiri godine kasnije, zahvaljujući TV seriji Sivi dom Darka Bajića (scenario Gordan Mihić). U narednih devet godina usledile su uloge u više od dvadesetak filmova i TV serija, od Šmekera Zorana Amara (1986) i Svečane obaveze Božidara Nikolića (TV film, 1986), preko Dogodilo se na današnji dan Miroslava Lekića (1987), i Oficira s ružom Dejana Šoraka (1987) – za ulogu Petra Horvata dobio je Zlatnu arenu u Puli za najbolju mušku ulogu, do Braće po materi (1988) i Boja na Kosovu Zdravka Šotre (1989), Originala falsifikata Dragana Kresoje (1991), i filmova Bolje od bekstva Miroslava Lekića (1993) i Kaži zašto me ostavi Olega Novkovića (1993)…
NIZBRDICA
Kola u Lauševićevom životu krenula su nizbrdo maja 1990, sa predstavom Sveti Sava u produkciji Zeničkog pozorišta, u kojoj je igrao Rastka Nemanjića, a koja je igrana u JDP, i surovo je prekinuto upadom sveštenika i predsednika Srpske svetosavske stranke Žarka Gavrilovića, i protestima predstavnika raznih patriotskih snaga i stranaka, među kojima je bio i Vojislav Šešelj. I, krenule su pretnje, medijska hajka, polemike zbog navodnog skrnavljenja lika i duha Svetog Save… predstave u kojima je igrao su otkazane. Sve to u periodu burnih i nesrećnih 1990-ih godina… Zbog pretnji smrću, njemu i njegovoj porodici, i na preporuku policije, nabavio je pištolj. A, kao što znamo… puška u prvom činu…
Njegova životna tragedija dogodila se krajem jula 1993, kad je njega i njegovog starijeg brata napala grupa huligana u blizini podgoričkog lokala Epl. U samoodbrani Laušević je iz svog pištolja usmrtio dvojicu napadača, a jednog teško ranio. Osuđen je na 13 godina zatvora zbog dvostrukog ubistva. Presuda je posle žalbe 1994. potvrđena. Na ponovljenom pretresu februara 1998. izrečena mu je kazna od četiri godine zatvora zbog dvostrukog ubistva u prekoračenju nužne odbrane. Pušten je na slobodu jer je u zatvorima u Spužu i Požarevcu izdržao četiri i po godine od prvoizrečene kazne. Preselio se u SAD, gde je živeo u Njujorku, ali to nije bio kraj sudske priče. Vrhovni sud Crne Gore je, po žalbi tužioca, 2001. preinačio odluku od četiri na 13 godina zatvora. U SAD je 2009. uhapšen zbog boravka u SAD bez vize, a iako je Srbija po međunarodnoj poternici iz 2002. tražila njegovu ekstradiciju, sud u Njujorku doneo je odluku o ukidanju pritvora. Pomilovanje u Srbiji stiglo je 29. decembra 2011, odlukom tadašnjeg predsednika Republike Borisa Tadića. Srpski pasoš u Njujorku uručio mu je 1. februara 2012. tadašnji ministar unutrašnjih poslova Ivica Dačić. U Srbiju i Crnu Goru Laušević se vratio 2014. i već naredne godine ponovo stao pred filmske kamere. Iako je tvrdio da njegova karijera ne zavisi od njega, režiseri ga nisu zaboravili niti zaobilazili, od Smrdljive bajke Miroslava Momčilovića (2015) do filmova i serija koje će se tek prikazivati iduće godine. Briljirao je u svakoj od uloga, glumu nije uzalud „voleo najviše u životu“. I, nije se vratio samo kao glumac, već se (osim pesništva i slikarstva) oprobao i u proznom pisanju (Godina prođe, dan nikad 2011, koja je 2013. dobila i nastavak – Druga knjiga – dnevnik jedne robije, a 2022. pojavila se knjiga Padre, idiote!).
PATNJA
„Još kad sam bila devojčica obožavala sam ga. Kad god se pojavi u nekom filmu, a tad se ljudi nisu toliko kao sada pojavljivali na ekranima nego onda kad se nešto iskreira i uradi, bio mi je fascinantan. Strašno me je i kao dete pogodilo sve ono što mu se desilo posle ali negde sam priželjkivala da radim sa njim i to mi se desilo u najlepšem mogućem projektu Vreme zla. Igrali smo oca i ćerku i ja sam se pored njega osećala dobro kao partner. Ta njegova dubina i prisutnost vas preplave i ne morate ništa da znate šta ćete da radite na sceni nego se prosto prepustite. Sedeli smo kod njega u moto houmu često, radili na scenama i razmenjivali ideje. Pohvaljivao me je kako sam se dobro spremila. Dolazila sam sa sve knjigama Ćosićevim, a ja sam, u stvari, još kao mlada glumica slušala, pričali su mi reditelji i glumci, kako je on u stvari uvek bio sa gomilom knjiga i na probama bio spreman i prespreman. Njegov život su i strašne i tragične stvari obeležile ali i taj njegov izvrstan i velik talenat i strast koju je prema glumi imao i koju je pokazivao na snimanjima i time kako je svakog poštovao i podjednako voleo od saradnika. Želim mu da se odmori ali će svakako živeti kao jedan od najvećih dok god bude ovog sveta“, rekla je Nada Šargin u Danasu na vest o smrti Žarka Lauševića.
„Lauševića sam upoznao u najtežim trenucima njegovog života, preko profesora Miška Radomana koji je tada bio savezni funkcioner Srbije i Crne Gore, koji mi je izložio njegov slučaj, i naravno, bio sam jako zainteresovan. Tog trenutka, Laušević je skoro dva meseca bio bez branioca. Kad sam otišao u zatvor u Spuž, prva njegova rečenica posle upoznavanja je bila: „Ja sam ubica, ubio sam dva čoveka, trećeg sam ranio, i celog života ću to nositi u sebi, ali molim vas da mi odbranite brata, jer on nije ni za šta kriv. To me je impresioniralo“, seća se Fila. „Branio sam do tada stotine ubica, možda i hiljadu, i obično su me lagali, a tada sam prvi put čuo da neko iskreno kaže ono što misli o sebi, i sa time je, nažalost, živeo do kraja života. A ono što njegovu tragediju čini još većom je to što nije ubica. Sticaj nesrećnih okolnosti je doveo do svega toga“, kazao je za Danas, jedan od ključnih ljudi koji je sa Lauševićem podelio najstrašniji i najpotresniji period njegov života je advokat Toma Fila.
UZVIŠEN
„Taj duboki osećaj patnje koji je trideset godina nosio u sebi, taj konstantni stres s kojim je živeo i u Njujorku i kad se vratio ovde, bez obzira što je opet bio u svojoj profesiji i što je radio na filmu i na TV, doveli su i do njegove bolesti. Jer, kao što kažu neki onkolozi, rak pluća je bolest tužnih ljudi“, istakao je Fila u Danasu.
„Nekima se Jugoslavija badava raspala. Drugi su na Jugoslaviji izgubili domovinu, zavičaj, rodni grad, sina, kćerku, oca… Ima ih koji su na njoj izgubili pamet i dušu. A neki su na Jugoslaviji od montera centralnog grijanja postali narodni heroji i vlasnici srednjovjekovnih dvoraca, naftni magnati i generali. Loši glumci na Jugoslaviji su sitno ušićarili, jer više nije bilo Šerbedžije ni Ljube Tadića. Prosječne ljude raspad Jugoslavije učinio je ispodprosječnim, dok su nacionalisti postali veleposjednici narodne muke. Raspadom Jugoslavije profitirale su hulje i ništarije. Raspadom Jugoslavije sve su bivše jugoslavenske republike svedene na svoju istinsku mjeru.
Ali malo kome se, ili nikome, Jugoslavija tako razbila o glavu kao Žarku Lauševiću. Rođenjem Crnogorac, Cetinjanin, školom i karijerom Beograđanin, sjajan kazališni i filmski glumac, lijep muškarac, čiji je postere po zidovima svojih soba lijepila posljednja generacija jugoslavenskih tinejdžerki. Kada se zemlja počela raspadati, on nije napravio nijednu grešku, ostao je na strani napadnutih i bombardiranih, potpisivao je peticije, i nije bio svjestan da je njegova nesreća već začeta, da se Jugoslavija već raspala i da je u njezin raspad upisano njegovo osobno stradanje. Pogodilo se tako da sudbina zemlje bude i sudbina jednoga glumca. Dogodilo se da je zaigrao u predstavi zeničkoga pozorišta Sveti Sava, po tekstu tada intrigantnoga i pobunjenog dramskog pisca Siniše Kovačevića. Sveca je prikazao kao čovjeka, a Laušević ga je igrao u nekoj hamletovskoj, tragičnoj gesti, rastrgnut između različitih duhovnih sila i ljudskih instinkta, onako kako bi svetoga Savu, valjda, i trebalo igrati na kraju vijeka koji će suštinski oskvrnuti i desakralizirati djelo srpskoga svetitelja, ali to se nikako nije svidjelo rabijatnim braniteljima vjere, koji su, predvođeni jednim popom, vrlo aktivnim u okupljanju desnih ekstremista i inih fudbalskih navijača, došli da u Narodnome pozorištu u Beogradu prekinu predstavu koja je u goste stigla iz Zenice. Zahvaljujući internetu, možemo vidjeti što su tom prilikom učinili. I možemo vidjeti sveca Savu, Žarka Lauševića, zbunjenog, ali do kraja uzvišenog, kako do kraja ustraje na svojoj ulozi, dok se svud okolo ruši svijet.
Tada mu je, pošto je preko noći postao neprijatelj vjere i svekolikog srpstva, jedan inspektor iz SUP savjetovao da nabavi pištolj. U svrhu samoobrane. Takvo je bilo vrijeme, takva je bila narodna milicija, čas prije nego što će se razvrstati u nacionalne policije i stati pod komandu ubojica, pljačkaša, silovatelja i montera centralnog grijanja. Žarko Laušević ga je poslušao, kupio je pištolj, i tri godine kasnije ubio je dvojicu ljudi… zabeležio je, između ostalog, Miljenko Jergović u svom tekstu o knjigama Žarka Lauševića Godina prođe, dan nikad i Druga knjiga – dnevnik jedne robije, objavljenom 2013. (fenomeni.me).