Piše: Akademik, prof. dr Bajram Haliti
Romi su nerado otkrivali svoj jezik, čuvajući ga kao sredstvo izolacije i sigurnosti unutar društva koje Romima nije bilo naklonjeno. Ipak su se na kraju 16. i 17. veka pojavila učenja, razmišljanja i špekulacije o tom jeziku. Prvi je 1597. Bonaventura Vulcanius, profesor grčkog jezika u Leidenu, objavio listu od 67 reči i nešto gramatike. Upozorio je da je jezik bitan za otkrivanje porekla romskog naroda.
Od tvrdnje da poreklo romskog naroda treba tražiti u njihovom jeziku pošao je i nemački naučnik Rudiger. On je postupio tako da je jezični uzorak romskog jezika uporedio s poznatim jezicima (mit allerlei Sprachen) i stao zadivljen kad je otkrio veliku sličnost romskog jezika s hindustanskim za koji je našao opis u jednoj ranoj gramatici. Logično je zaključio da poreklo romskog naroda treba tražiti u Indiji (aus Ostindein) i svoje je otkriće objavio 1782.
Grellmanova je knjiga služila i A. F. Pottu kao glavna podloga. Pott je utvrdio da su romski govori svih zemalja u kojima se govore u svojim dubokim temeljima jedinstveni i jednaki i da predstavljaju poseban jezik. Taj jezik potiče, i to se ne da pobiti, iz Severne Indije i bez sumnje je jedan od većeg broja mlađih indijskih narodnih govora. U oduševljenju Pott ga naziva jedan od jezika sanskrita (eine echte Sanskritidin).
PUTEVI MIGRACIJA: Ta se fundamentalna pripadnost sanskrtskoj lozi indijskih jezika jasno pokazuje u gramatici, rečniku i u opštem karakteru jezika i pored velikih stranih dodataka.
Romska je filologija dobila velikog naslednika Pottovog istraživanja radi se o Francu Miklošiću, slavisti i indoevropeisti. Bitan Miklošićev doprinos u proučavanju indoevropskih jezika je u tome što je slavenske jezike uvrstio u upoređenja istraživanja. Miklošić se služio Pottovim materijalom, a sakupio je i veći broj novih popisa reči od brojnih saradnika na terenu, naročito iz slavenskih zemalja.
Veliki broj leksičkog materijala iz većeg broja romskih govora omogućila mu je da sprovede analizu rečnika izučivši stari indijski sloj i da identifikuje slojeve pozajmljenica preuzetih u romski iz jezika domaćina u zemljama kroz koje se romski narod kretao na svom putu iz Indije. To mu je omogućilo da rekonstruira smerove i puteve migracije Roma i da klasifikuje romske govore u Evropi. Što se tiče azijskih romskih govora, poznato je da su oni pretrpeli veće i dublje jezične promene od evropskih, delimično i zato što su se romske grupe koje su se zadržali u Aziji temeljitije stopile s lokalnim društvenim tipovima i čine manje koherentnu celinu romskih govora nego evropske skupine. Na osnovu sastava leksika podelio je evropske romske govore u 13 skupina: grčku, rumunsku, mađarsku, češku, nemačku, poljsku, rusku, finsku, skandinavsku, italijansku, baskijsku, englesku i špansku.
Posebno se Miklošić bavio pitanjem koje u romologiji do tada nije bilo mnogo raspravljano, da utvrdi uže indijsko područje iz koga su Romi krenuli u svet i indijski jezik koji bi bio najbliži romskom. Na temelju fonološkog ustrojstva romskih reči i upoređenja s novoindijskim i srednjoindijskim (prakrtskim) stanjem ustanovio je da romski pripada jednom starijem stupnju, jer čuva neke starinske grupe suglasnika.
Taj je podatak upućivao na zaključak da su se Romi odvojiti rano, i Miklošić za to odvajanje predlaže razdoblje od 5. do 11. veka. Ova teza se uklapa sa emigriranjem Roma iz Indije za vreme mongolske invazije i Timura Lenke. Što se pak indijske domovine Roma tiče postavio je tezu da oni potiču iz severozapadnih krajeva Indije, južno od Hindukuša. Valja istaći da su studije o romskom jeziku, od trajne vrednosti, uspeli da napišu istaknuti lingvisti među kojima je August Fridrih Pott, Franc Miklošić. Osamdesetih godina 19 veka, pomenuti naučnici su ispitivanjima utvrdili da je romski jezik srodan sa sedam novoindijskih dijalekata: Hindi, Maharati, Panđabi, Sindi, Bengali i Urdu.
Ovi naučnici tvrde da se ovih sedam dijalekata razvilo na istom zemljištu i pod istim okolnostima. S Miklošićem se završava jedno veliko razdoblje u romskoj filologiji. Bili su nađeni odgovori na velika pitanja o poreklu i pripadnosti jezika i naroda.
Za romski se pokazalo, da ga zajedničko čuvanje starinskih crta veže uz severozapadne jezike, ali da ga zajedničke inovacije vezuju s jezicima hindsko-penđabsko i rađasthanskog područja. S obzirom na te veze romski se može definisati kao jezik koji poseduje iznenađujući starinske crte u glasovnom smislu kao srednjoindijski jezici, a novoindijske crte u gramatičkoj strukturi. Na osnovu toga zaključio je Turner da domovinu Roma valja tražiti u području severne centralne Indije, odakle su oni, a ne zna se kad i u koliko talasa, krenuli prema severozapadu, zadržali se tamo među govornicima blisko srodnih ali dosta različitih jezika prije nego su pošli na zapad. Takva je teza prihvatljiva sve dok se ne postigne jasniji uvid u hronologiju jezičkih promena u Indiji.
OZBILJNO PROUČAVANJE: Pogrešno bi bilo smatrati da je jezik samo skup leksičkih i gramatičkih celina. Naprotiv, jezik je oblik i izraz trajanja jednog naroda. Jezik ima svoje rađanje, razvitak, nastajanje i nestajanje u zajedničkom evolucionom procesu sa narodom.
Romski jezik i kultura na Balkanu predmet su ozbiljnog naučnog proučavanja. Posebno je u tom pogledu vredan i značajan lingvistički i sakupljački i etnografski rad velikog prijatelja Roma, akademika Rade Uhlika iz Sarajeva, rad koji još nije u dovoljnoj meri valorizovan, pa čak ni u celini publikovan.
Vokali i konsonantski sastav svih romskih dijalekata derivira iz sanskrita. Romski gramatički sastav analogan je onom iz modernih severnoindijskih jezika. Kao i sanskrit, romski ima osam padeža. Deklinacija imenica temelji se na dva oblika: direktnom (koji potiče iz sanskritskog nominativa ili akuzativa) i kosom (koji derivira iz sanskritskog genitiva). Za druge sintaksičke potrebe pridodaju se različiti sufiksi, kao kod hinduskog ili bengalskog. Glagolski sastav ima tri lica, dva broja, pet glagolskih vremena (prezent, imperfekat, perfekat, pluskvamperfekat, futur). Romski čuva brojeve 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 20, 100 iz sanskrita. Brojevi 7, 8, 9 i veći brojevi posuđeni su iz azijskih jezika (najčešće persijskog) ili evropskih (najčešće grčkog). Manji broj imenica završava na -a, češće na -o (muški rod) ili -i (muški i ženski rod), no najčešće na suglasnik. Srednji je rod gotovo iščezao. Pridevi završavaju na -o, množina na -e, a slažu se u rodu, broju i padežu s deklinacijom imenica na -o.
Put do formiranja jednog standardnog jezika nije ni jednostavan ni lak. Potreba formiranja zajedničkog standardnog jezika proizilazi, pre svega, iz opštih potreba i izraženih težnji za njihovom nacionalnom i kulturnom emancipacijom.
Formiranje romskog standardnog jezika diktiraju i potrebe obrazovanja i informisanja na jeziku Roma, jer se broj škola u kojima se uči romski jezik i broj glasila na romskom iz dana u dan povećava. I Romi, kao i pripadnici drugih civilizovanih naroda, treba da u školama uče svoj standardni jezik, a ne pojedine dijalekte. Isto tako, novine, radio i televizija i časopisi treba da objavljuju informacije, članke i druge radove na standardnom romskom, jednako razumljivom i bliskom Romima u celom svetu. Izloženo stanje i problemi navode na sledeće zaključke:
Romi, Sinti i Kale, posle hiljadugodišnjeg progona, tek su danas u poziciji da se bore za svoja ljudska, građanska i nacionalna prava i stvaranje standardnog jezika. Da li će i u kojoj meri ovaj poduhvat uspeti, to zavisi prvenstveno od toga koliko se poštuju i štite prava za unapređenje jezičkog, kulturnog i opšteg razvoja nacionalnih manjina u Evropi i svetu, koja su inače definisana u mnogim dokumentima, počev od Opšte deklaracije o pravima čoveka UN, pa do niza drugih međunarodnih akata o sprečavanju diskriminacije i zaštiti nacionalnih manjina.
KOLEKTIVNA PRAVA: Pošto su Romi u samo nekoliko evropskih zemalja ustavno priznati kao nacionalna manjina, evropska zajednica i Evropski parlament treba da daju inicijativu da se njihov status definiše na jedinstven način i, u skladu s tim, regulišu njihova kolektivna prava.
Jedno od osnovnih prava jeste, pravo na slobodno korišćenje maternjeg jezika i njegov razvoj. Za to je potrebno stvoriti adekvatne uslove. Pošto je jezik deo kulturnog života ljudi, čak neotuđivi deo kulturnog razvoja, kako je to definisano u konvenciji protiv diskriminacije u obrazovanju (UNESCO, Doc, 11 C, 144. XII 1960, više jezički demografski rečnik), neophodno je stvoriti uslove za standardizaciju romskog jezika, u smislu i na način koji je to predviđeno Rezolucijom Četvrtog svetskog kongresa Roma i Sinta.
Romski jezik, koji za Rome, Sinte i Kale ima neprocenjiv nacionalni, kulturni i istorijski značaj, treba da kao kulturno dobro, koje se neprestano ugrožava, uživa zaštitu UNESCO u meri i na način kao što je to slučaj sa kulturnim dobrima, istorijskim znamenitostima i prirodnim retkostima raznih naroda i zemalja. Pošto ovaj narod nema svoju državu, međunarodna zajednica, u ovom slučaju UNESCO, treba da preduzima ulogu zaštitnika njegovog najznačajnijeg kulturnog dobra – jezika.
Stvaranje standardnog romskog jezika dugotrajan je proces, u smislu kako je to već opisano, UNESCO i Evropska unija, koja je finansijskom potporom omogućila dosadašnji rad Komisije za standardizaciju romskog jezika, treba da stvore uslove za formiranje odgovarajućih institucija, počev od Katedre za romski jezik i romologiju, preko škola, do naučnih instituta. Bez standardnog romskog jezika ni Romi ni Sinti ni Kale ne mogu ostvariti kolektivnu i nacionalnu integraciju. Sa druge strane, umanjene su im šanse da budu ustavno i politički priznati, što znači da ostvare svoja nacionalna a ponekad čak i svoja ljudska prava. Reč je, naime, o pravu korišćenja maternjeg jezika, osnivanju naučnih i kulturnih institucija, izdavačkoj delatnosti, medijima.