Identitet autonomije Vojvodine
Obično se smatra da postoje prirodne i istorijske pretpostavke autonomije Vojvodine, iako se one povremeno dovode u pitanje, odnosno relativiziju. Vojvodina je, međutim, pokrajina čije se geografske, ekonomske, etnografske i kulturološke osobenosti mogu smatrati pojavama dugog trajanja. Ideja autonomije ima relativno dugu prošlost, iako je politički omeđena, kao teritorija, tek 1848. godine. U tom smislu, istoriografija upozorava i na značenje velike seobe srpskog naroda u godinama Velikog bečkog rata 1683–1699. godine, njegova politička opredeljenja i borbu koja je u neposrednoj vezi sa pokretanjem pitanja autonomije na prostoru južne Ugarske koju su naselili. Godine 1848, međutim, taj prostor prvi put je politički i administrativno omeđen i inspirisan procesima nacionalnog sazrevanja i emancipacije srpskog naroda u tadašnjim revolucionarnim događajima. Autonomnost koja je tad ostvarena na prostorima Srema, Baranje, Bačke i Banata pod imenom Srpska Vojvodina sačuvala se u svesti srpskog naroda kao teritorijalni okvir Vojvodine, bez obzira na kasnije izuzeće Baranje iz njenog sastava. Revolucija iz 1848. godine, dakle, dovela je do određene autonomnosti ove teritorije kojoj su politička opredeljenja srpskog naroda u Monarhiji dala fizionomiju i smisao, bez obzira na to što je kratko trajala i što je u jednom trenutku više bila u taktičkom interesu Austrije za vreme njenog sukoba sa Ugarskom. U tom trenutku, ona je nesumnjivo deo širih istorijskih procesa koji su obeležili 19. vek, kao vek borbi za ideju i identitet.
Njena tadašnja nacionalna i konfesionalna struktura, koja se već oblikovala tokom 18. veka, naseljavanjem Nemaca, Slovaka, Rusina i drugih naroda, objektivno je proširila političke osnove moguće autonomnosti teritorije Vojvodine, i učinila ju je istorijski realnijom u mnogim potonjim (modernijim) ustavnim idejama i koncepcijama, posebno u 20. veku kad je ona i određenije konstituisana kao autonomija. Otuda su savremene težnje za autonomijom, bez obzira na to što su u prošlosti ispisane srpskim nacionalnim idejama i razlozima, etničkom pluralizacijom prostora Vojvodine i demokratskim pogledima na nacionalno pitanje, davale autonomiji koherentniji legitimitet. Tako je multietničnost Vojvodine vremenom postala važna osnova njene autonomnosti i najbolja brana od državnih nacionalizama kojima je bila izložena u prošlosti, a i savremenosti.
Izvesno je da su je takve osobenosti predodređivale za različite državne integracije i rešenja, ali nikad u smislu koji bi joj oduzeo te karakteristike. Istorijski gledano, takvih pokušaja bilo je i posle 1860. godine, u okvirima Ugarske, kad se njena autonomnost iz 1848. marginalizuje i redukuje na crkveno-školsku autonomiju u duhu nacionalnih koncepcija Ugarske koje su negirale nacionalni identitet stečen tokom 19. veka, ali i između dva svetska rata, kao i posle 1945, posebno tokom devedesetih godina 20. veka.
Na pomenutim pretpostavkama, dakle, vojvođansko pitanje pojavilo se i posle Prvog svetskog rata, i u istorijskom kontinuitetu, koji će tražiti uvažavanje njegove istoričnosti i multietničnosti. Indikativno je da se i u novom jugoslovenskom državnom okviru otvara pitanje Vojvodine i njene integracije u jednom širem, a ne samo nacionalnom kontekstu.
Dve političke opcije koje su tad prisutne u intelektualnoj i političkoj eliti Vojvodine – jugoslovenska i srpska – upravo upozoravaju na činjenicu kako uže nacionalne ideje nisu u 20. veku uvek imale istorijsku premoć, kako se to potvrđivalo u 19. veku. Ove istorijske nedoumice pratiće politički život Vojvodine tokom celog 20. veka, i uvek će se iskazivati u težnji da se vojvođansko pitanje reši u autonomnom, jugoslovenskom i srpskom državnom okviru. Sva relevantna istorijska dokumentacija upućuje na konstantnost opredeljenja za autonomiju, i otvorenost za različite integracije i ustavna rešenja u kojima bi se izrazile i nacionalne i druge mogućnosti, kakve su u našim prilikama bile jugoslovenske, posle 1918. godine. Otuda se ove tendencije mogu smatrati pojavama dužeg istorijskog trajanja, uprkos brojnim političkim i društvenim promenama, a ne konstrukcijama i političkim spekulacijama, kakvim se često propagandno predstavljaju.
Nekoliko istorijskih činjenica nesporno dokazuje ova gledišta. Tako, prevagom uže nacionalne opcije na Velikoj narodnoj skupštini i priključenjem Vojvodine Srbiji, a preko nje i Jugoslaviji 1918. godine, ne prevladavaju i težnje za autonomnošću Vojvodine, iako se tim činom one žele relativizovati i negirati. Očuvale su se, međutim, u težnji za autonomnošću i u ideji koje će joj obezbediti i mogući jugoslovenski status. Te težnje prisutne su tokom celog 20. veka, a i danas. Aktivirale su se kao istorijske (pozivanjem na kratkotrajnu autonomnost iz 19. veka) odmah posle 1918. godine, politički se radikalizovale između dva svetska rata, tokom Drugog svetskog rata i posle njegovog završetka, naročito u isticanju dileme: da li autonomnost Vojvodine izraziti kroz srpsku ili jugoslovensku državnost. Indikativno jeste da su ove tendencije uvek opravdavane strahom državnog centralizma, borbom za adekvatniji ekonomski tretman Vojvodine (koji bi bio u skladu sa njenim ekonomskim potrebama i značenjem), i ustavnim razlozima kojim bi se uvažile njene istorijske, etničke, ekonomske i kulturološke osobenosti i osnove. Teško je osporiti dugotrajnost ovih težnji i relativizovati njihovo značenje, čak u uslovima mnogih promena i čestih ustavnih revizija, u kakvim se Vojvodina objektivno nalazila, kao što je to i danas slučaj.
Istorijska dokumentacija, takođe, upozorava da ove težnje nikad nisu poprimile separatistički karakter, budući da su im Srbi u Vojvodini davali osnovni politički smisao, iako su tako propagandno uglavnom i predstavljane: ove težnje bile su samo inspirisane različitim idejama o mogućim ustavnim kompetencijama koje bi autonomija Vojvodine mogla imati. Nažalost, tu istorijsku dokumentaciju poznaje veoma mali broj ljudi, i različiti istraživači, zbog čega se javljaju brojne kontroverze o pitanju autonomije Vojvodine i njenoj političkoj oportunosti, iako su istorijski, pa i drugi osnovi, sasvim nesporni. Iz te dokumentacije može se videti kako otpor centralizmu u Vojvodini traje veoma dugo, i vremenom dobija trajnije značenje i smisao. Slične istorijske vrednosti ima i otpor da se u političkom (ustavnom) životu i položaju Vojvodine posreduje samo primarno sa pozicija nacije, što se često pokušavalo legalizovati kao jedini ustavni princip. Izvesno je da su ti otpori uzrokovani njenom etničkom strukturom i nivoom političke i međuetničke tolerancije, koja je u Vojvodini, uprkos povremenim istorijskim iskušenjima u prošlosti, obezbeđivala skladnost i civilizovanost međunacionalnih odnosa.
Po svom geografskom identitetu Vojvodina je, takođe, specifična pokrajina. Njen ravničarski reljef čini je pogodnom i jedinstvenom regijom, koja se nalazi na putu Zapadne i Srednje Evrope ka Bliskom istoku, i raspolaže izuzetno visokim procentom obradivog zemljišta; sa 75 odsto obradivih površina nalazi se u samom vrhu Evrope, odmah posle Ukrajine, čije obradive površine iznose 80 odsto. Ta svojstva uvek su izazivala posebno interesovanje, i primarno su određivala njenu ekonomsku poziciju i razvoj. Ako se tome dodaju i hidrološke i klimatske prilike – oko 1400 km plovnih reka i kanala, onda postaje jasno zašto je i one čine osobenom teritorijom. Sve to omogućilo je Vojvodini visok stepen infrastrukture u poljoprivrednoj proizvodnji, i u prošlosti ju je činilo ekonomski atraktivnim, ali i izrazitim migracionim prostorom koji, takođe, čini njenu konstantu. One su je učinile drugačijom u odnosu na neposredno okruženje, u ekonomskom, etničkom, kulturološkom i civilizacijskom smislu.
Brojne migracije i naseljavanja različitih naroda u prošlosti bili su po pravilu planski, ali i spontani, čineći prostor Vojvodine izrazito multietničkim i pluralnim središtem.
Multietničnost jeste njena konstanta, uprkos povremenim političkim pokušajima u prošlosti da joj se to svojstvo izmeni ili relativizuje. Na određen način, njeno stanovništvo uvek je “novo”, i pod uticajima različitih kultura, tradicija i civilizacija. Takva prošlost i takva sadašnjost istorijski su predodredile osnove međunacionalne tolerantnosti brojnih naroda, kultura, konfesija, i dr.
Današnja vojvođanska populacija oblikovala se u poslednja tri veka: seoba Srba od 1690. godine nastavljena je kolonizovanjem Nemaca, Mađara, Rumuna, Slovaka, Rusina i drugih etničkih grupa. Sve ove kolonizacije javljale su se pod uticajem austrijske, ugarske i jugoslovenske države. Bez obzira na određene promene u strukturi stanovništva Vojvodine, ono danas broji oko 2.125.000 stanovnika, od čega Srbi čine oko 57 odsto, Mađari 16,9 odsto, Hrvati 3,7 odsto, Slovaci 3,2 odsto, Crnogorci 2,2 odsto, Rumuni 1,2 odsto, Romi 1,2 odsto, Bunjevci 1,1 odsto, Rusini 0,9 odsto, i tako dalje.
Vojvodina je i u poslednjem desetleću bila središte migracija i doseljavanja stanovništva koje je, uglavnom, uzrokovano ratnim događajima na prostorima jugoslovenske države. Sve to navodi na misao da autonomnost Vojvodine ima svoju realnu osnovu u multietničnosti svoga stanovništva. I kad ne bi bilo drugih osnova za njenu autonomnost, bilo bi oportuno i demokratski ustavno izraziti tu realnost, budući da se u savremenim ustavnim mišljenjima i sistemima te osobenosti uvažavaju kao značajne i predodređujuće za konstituisanje autonomija.
Na specifičnim etnografskim osnovama izrastale su i razvijale se specifične kulture naroda koji žive u Vojvodini. Dosadašnji istorijski razvoj potvrdio je da su ovi narodi očuvali identitet svojih kultura, ali i da su se razvijali u jednom univerzalnijem smeru, koji je prepoznatljiv po prožimanju i međusobnim uticajima tih kultura. Procesi kulturnog prepoznavanja i diferenciranja na prostorima Vojvodine sve više su i socijalno motivisani, a ne samo nacionalno. To objektivno upozorava na specifičnost kulturnog i ukupno duhovnog i kulturnog života i razvoja Vojvodine.
Specifične prirodne i geografske osobine tla Vojvodine determinisale su i određene ekonomske i privredne karakteristike njenog razvoja. Sa razlogom se može govoriti o velikoj podudarnosti njenih prirodnih osnova i ekonomskih koncepcija razvoja. U prošlosti, a i danas, ekonomski razvoj Vojvodine uvek je počivao na preovlađujućoj agrarnoj proizvodnji i na njoj zasnovanoj industriji. U sadašnjoj državi, Vojvodina čini oko 21 odsto teritorije, oko 19 odsto stanovništva i daje skoro 29 odsto društvenog proizvoda; u Republici Srbiji čini 24 odsto teritorije, 25 odsto stanovništva i daje oko 32 odsto društvenog proizvoda. U njoj se stvara i preko 80 odsto tržišnih viškova poljoprivrednih proizvoda – pšenice, kukuruza, šećerne repe, uljarica i slično. Na takvoj sirovinskoj osnovi razvijala se i specifična industrija, koja je uglavnom bila prerađivačka (visokoprehrambena i druga prerađivačka industrija) i ostala je njena konstanta, uprkos činjenici da se od šezdesetih godina 20. veka proširila i na petrohemijsku i drugu industriju. Ovakva specifična i trajnija ekonomska osnova sukobljavala se u prošlosti sa različitim državnim projekcijama ekonomske politike. Agrarna proizvodnja uglavnom je imala svoju socijalnu funkciju u prehrani stanovništva, i retko kad bila je odgovarajuće finansijski podržana od strane države. Otuda su ekonomski problemi, po pravilu, determinisali određene političke pa i ustavne zahteve, koji bi smanjili uticaj i kompetencije države na njen ekonomski položaj i razvoj. Osamdesetogodišnji razvoj u jugoslovenskoj državi uvek je i poticao od ekonomskih problema, preko kojih se uticalo i na odgovarajući ustavni položaj. Izvesno je da ti razlozi ni danas nisu umanjeni, i da se permanentno sukobljavaju sa dominantnim političkim i ekonomskim centralizmom.
Ova kratka analiza ima za cilj samo fragmentarnu identifikaciju vojvođanskog pitanja i dubljih osnova njene autonomnosti koje su se izrazile u prošlosti, istovremeno ukazujući da i u savremenim ustavnim idejama i raspravama ne treba da izgube na značaju njene istorijske, etnografske, ekonomske i kulturološke osobenosti. Otuda ih je teško osporavati u ime suženih nacionalnih ili bilo koji drugih spekulativnih razloga, ako ih prošlost nije identifikovala kao probleme. Možda, zbog toga, i treba imati političkog senzibiliteta da bi se prošlost dovela u sklad s potrebama demokratskih težnji i rešenja.
Milivoj Bešlin: Odbrana struke i zanata
Profesionalni angažman Ranka Končara moguće je svesti na dva ključna elementa: odbrana struke i zanata istoričara, pred svim izazovima i naletima ideološkog i iracionalnog, i odbrana Vojvodine, čiju prošlost je neuporedivo poznavao. Vojvodina, koju je reprezentovao na najbolji mogući način, neponovljivo razumevajući sve njene složenosti i protivrečnosti, a iznad svega poznavao je, kao niko pre njega, istoriju Vojvodine u 20. veku – jer je zasnovao, istražujući i pišući o njoj. Svi oni koji će se posle njega baviti ovom temom mogu to raditi samo na metodološki čvrstim i naučno i dokumentarno zasnovanim temeljima koje je Ranko Končar iza sebe ostavio. Ista misao provlačila se od njegovih prvih radova koji su bili posvećeni istoriji i genezi autonomije Vojvodine u prvoj polovini 20. veka, uključujući i doktorsku disertaciju, odbranjenu na Filozofskom fakultetu u Ljubljani, u kojoj se bavi političkim i pravnim konceptima razvoja ideje vojvođanske autonomije od 1929. do 1941, zaključno sa njegovom poslednjom knjigom, pisanom u koautorstvu sa Dimitrijem Boarovim, koja u središtu pažnje ima političku delatnost Stevana Doronjskog, a zapravo je najcelovitija i najsveobuhvatnija istorija Vojvodine u drugoj Jugoslaviji. Između toga nastale su desetine radova o istoriji Vojvodine i Jugoslavije u međuratnom periodu, Drugom svetskom ratu na ovim prostorima, istoriji socijalističke Jugoslavije, problematici antifašizma i istorijskog revizionizma. Osim radova u brojnim zbornicima i naučnim časopisima, ostalo je mnoštvo izlaganja na naučnim skupovima i polemike koje je vodio braneći svoja dva temeljna okvira – profesionalni integritet istoričara i autonomiju Vojvodine. I jedne i druge ugrožene uglavnom od istih nanosa – kako je stalno upozoravao, destruktivnih i nasilnih nacionalističkih ideologija na ovim prostorima. Naposletku postavio je u nauci tezu, jedino moguću za istoričara koji je metodološki mislio samo na dokumentarnoj osnovi, da je autonomija Vojvodine u 20. veku, iznad svega bila jugoslovensko pitanje.
…
Velikim profesionalnim znanjem, ličnim integritetom i širokom erudicijom karakterističnom za čoveka koji je uvek na radnom stolu imao otvorenih nekoliko filozofskih ili istoriografskih knjiga koje je u tom trenutku čitao, ukazivao je na pogubne posledice relativizacije antifašizma i problem istorijskog revizionizma i u svom poslednjem javnom nastupu na elektronskim medijima. I tada, u emisiji Radio-televizije Vojvodine, bio je naspram četvorice predstavnika savremenog istorijskog revizionizma i nije ostavljao gledaocu dilemu – ko od prisutnih misli nad dokumentom, onako kako istoričar jedino može, zna i ume, a ko svoje iracionalne političke i ideološke koncepcije pokušava da predstavi kao “naučnu” istinu.
(Iz Predgovora dr Milivoja Bešlina)
Latinka Perović: Nedovoljno primećen istoričar
Končar je bio zaokupljen razvojem kritičkog pravca u srpskoj istoriografiji: prošlost kao složena istorijska stvarnost sa više nivoa, dimenzija i aktera. Ali, da bi pokazao da je upravo taj pravac ugrožen, Končar je pisao i o nacionalno-romantičarskoj istoriografiji koja se vraćala, o paraistoriografiji i pojavi nazivanoj istorijski revizionizam. Kome će se pravcu u vreme krize prikloniti istoričar zavisi od njega samog. Na probu su stavljeni i njegova profesionalna i njegova moralna odgovornost. Izbor, međutim, nije bio jednostavan.
U srpskoj istoriografiji osamdesetih i devedesetih godina uspostavljen je monopol u gledanju na srpsko pitanje kao državno pitanje: u okviru centralizovane Jugoslavije, ili srpske države u etničkim granicama.
Profesor Ranko Končar nije pristao na pojednostavljivanje složenih pojava. Ostao je čvrsto na pozicijama kritičke istoriografije. U konfuziji koja je i spontano nastajala i organizovano stvarana doslednost metodu i kriterijima kritičkog pravca u srpskoj istoriografiji delovali su poput tankog traga svetlosti u dubokom mraku. Nepristajanje profesora Ranka Končara na (zlo)upotrebu istorijske nauke i njeno poistovećivanje sa političkom propagandom nije bilo samo aktuelno. Ono je proizlazilo iz njegove čvrsto formirane profesionalne ličnosti. Knjiga njegovih odabranih radova pokazuje da on nije promenio istraživačko polje, niti je interpretaciju prilagodio potrebama državne politike. Ostao je koncentrisan na proučavanje istorijske geneze autonomije Vojvodine sve vreme napada na autonomiju (1988–1991). Ako jednoga dana bude proučavano razdoblje postkomunizma, koje u Srbiji još uvek traje, a posebno komunizam kao istorijska pojava, biće jasno prepoznata i pozicija profesora Ranka Končara.
…
Opširan osvrt na knjigu odabranih radova prof. dr Ranka Končara započela sam utiskom da je ovaj istoričar nedovoljno primećen, a možda i potisnut u srpskoj istoriografiji. Radeći dugo na rukopisu knjige, proveravala sam taj utisak. Ta provera me je dovela, smatram, do dosta pouzdanog zaključka. Redak je istoričar, ne samo među srpskim istoričarima, koji je središnju tematiku svojih proučavanja istraživački i interpretativno tako raščlanio kao prof. Ranko Končar istorijsku genezu autonomije Vojvodine. Formalno ova knjiga nije istorija autonomije Vojvodine, stvarno ona to jeste. Iz knjige njegovih odabranih radova može se mnogo naučiti, a od njenog autora i mnogo čemu se poučiti.
(Iz Pogovora dr Latinke Perović)