Istorijski kontekst
Kinesko revolucionarno iskustvo oblikovano je pre svega dugim periodom političkog raspada, stranog uticaja i ekonomske nemoći koji kineska istoriografija naziva „vekom poniženja“. Početak tog perioda najčešće se vezuje za Opijumske ratove sredinom 19. veka, kada je kineska država pod pritiskom zapadnih sila bila primorana da otvori svoje tržište, prepusti teritorijalne koncesije i prihvati niz neravnopravnih ugovora. Time je urušen tradicionalni kineski pogled na sopstvenu civilizacijsku i političku centralnost. Kina, koja je vekovima predstavljala jednu od najvećih svetskih sila, tokom nekoliko decenija postaje prostor kolonijalnog pritiska, unutrašnjih pobuna i političke fragmentacije. Proces slabljenja države dodatno je produbljen japanskom ekspanzijom i građanskim ratovima prve polovine 20. veka. Iz tog istorijskog iskustva proizlazi kineska opsesija ekonomskim razvojem koja će kasnije oblikovati i Dengove reforme. Za kinesko rukovodstvo siromaštvo i ekonomska nemoć znači potencijalni izvor političke slabosti i spoljne zavisnosti. Maoistički period predstavlja jednu od najkontroverznijih etapa moderne kineske istorije upravo zato što se njegove kontradikcije teško uklapaju u pojednostavljene interpretacije. Liberalne analize ga često svode na ekonomsku katastrofu i politički teror, a delovi levice romantizuju ga kao period revolucionarne čistote pre „kapitalističke restauracije“. Obe perspektive zanemaruju osnovni problem sa kojim se kineska država suočavala nakon 1949. godine. Mao nije pokušao da upravlja razvijenom industrijskom ekonomijom, više se oslanjao na ogromnu agrarnu zemlju iscrpljenu ratovima, siromaštvom i gotovo potpunim odsustvom moderne infrastrukture. U takvim uslovima pitanje razvoja proizvodnih snaga postaje pitanje opstanka same revolucije. Ipak, prve decenije nakon revolucije donele su značajne promene koje se ne mogu ignorisati. Nova vlast uspela je da konsoliduje državu, sprovede masovno opismenjavanje, razvije osnovnu industrijsku bazu i uspostavi nivo političkog jedinstva koji Kina nije imala tokom prethodnog veka. Životni vek stanovništva značajno raste, a zemlja prvi put nakon dugog perioda stranih intervencija dobija sposobnost relativno nezavisnog razvoja. Istovremeno, pokušaji ubrzane transformacije društva pokazali su ozbiljna ograničenja maoističkog modela. Veliki skok napred bio je pokušaj nasilnog ubrzavanja industrijalizacije kroz masovnu mobilizaciju stanovništva i decentralizovanu proizvodnju, ali nije uspeo da ispuni očekivanja. Kulturna revolucija dodatno destabilizuje državu, paralizuje obrazovni i administrativni sistem i produbljuje političke sukobe unutar same partije.
Restauracija starih proizvodnih odnosa ili adaptacija?
Ubrzo nakon Maoove smrti dolazi do zaokreta kineske ekonomske politike. Deng Sjaoping i reformističko krilo partije polaze od procene da nastavak ovog modela može dovesti do dugoročne stagnacije i ugroziti tekovine revolucije, što partijsko rukovodstvo, još uvek pod uticajem ,,veka poniženja”, nikako nije moglo da dozvoli. Dengizam tako nastaje iz pokušaja da se socijalistički projekat prilagodi realnim materijalnim ograničenjima i uslovima kineskog razvoja, a ne iz jednostavnog ideološkog odbacivanja socijalizma kako mnogi danas smatraju. Reforme koje su usledile predstavljale su jedan od najradikalnijih ekonomskih zaokreta koje je sprovela država posvećena socijalističkom projektu. U relativno kratkom vremenskom periodu otvara se prostor za privatnu inicijativu, strane investicije, tržišne mehanizme i decentralizaciju ekonomskog odlučivanja. Formiraju se specijalne ekonomske zone, dozvoljava se akumulacija privatnog kapitala, a planski model iz maoističkog perioda postepeno ustupa mesto liberalnijem ekonomskom sistemu. Posmatrano površinski, takve promene delovale su kao očigledno napuštanje socijalističke ekonomije. Međutim, partijsko rukovodstvo reforme predstavlja kao promenu metoda njegovog razvoja. Centralna ideja Dengizma bila je da socijalizam ne može opstati u uslovima trajne nerazvijenosti te se tržište posmatra kao instrument ubrzane modernizacije i sredstvo za razvoj proizvodnih snaga. Često citirana izjava da „nije važno da li je mačka crna ili bela, važno je da lovi miševe“ dobro ilustruje ovu praksu. Dolazi do raskidanja sa ortodoksnim shvatanjem socijalističke ekonomije koje odbacuje tržišnu ekonomiju i polazi se od pretpostavke da tržišni mehanizmi sami po sebi ne određuju karakter jednog sistema, a ključno pitanje koje se nameće je ko kontroliše strateški pravac razvoja i u čijoj funkciji sam sistem deluje. Iz ove perspektive privatni kapital i tržište se tolerišu ukoliko ostaju podređeni dugoročnim ciljevima partije.Uspon se ne može razumeti bez razumevanja načina na koji Kina ulazi u svetsko tržište. Umesto nagle privatizacije i šok terapije, kakvu su tokom tranzicije na svojoj koži osetile države istočne Evrope, krajem sedamdesetih godina prošlog veka Kina je primenila taktiku postepenog otvaranja kroz specijalne ekonomske zone i otvorene obalske gradove. Šenžen, Džuhaj, Šantou i Sjamen korišćeni su kao kontrolisani prostor za privlačenje stranih investicija, tehnološkog transfera i izvozno orijentisane proizvodnje. Pristupanje Svetskoj trgovinskoj organizaciji desilo se tek 2001. godine pod uslovima koje je sama država pažljivo pripremala kroz decenije reformi. Sama integracija nije nužno značila prepuštanje domaće ekonomije globalnom kapitalu. Kina je dugo razvijala izvozno orijentisanu industriju, koristila strana tržišta za plasman svoje robe i postepeno gradila poziciju unutar svetske proizvodne mreže a država je zadržavala kontrolu nad finansijama i dugoročnim planiranjem razvojnih pravaca. Svoju ekonomsku ekspanziju prema Globalnom Jugu, koji se danas najviše na nju oslanja, razvijala je kroz infrastrukturne projekte, povoljne kredite i investicione aranžmane čime je značajno proširila sopstveni ekonomski i geopolitički uticaj.
,,Socijalizam sa kineskim karakteristikama” svakako podseća na Lenjinov Novi ekonomski program dvadesetih godina prošlog veka, kada su određeni tržišni mehanizmi privremeno uvedeni upravo zato što su objektivni materijalni uslovi u SSSR nakon Prvog svetskog rata i građanskog rata to zahtevali. Raspad Sovjetskog Saveza imao je ogroman uticaj na kinesko političko razmišljanje i kolaps sovjetskog sistema za njih predstavlja upozorenje o mogućoj sudbini svake socijalističke države koja izgubi ekonomsku dinamiku i političku kontrolu istovremeno. Kineski zaključak bio je relativno jasan. Sovjetski model, uprkos brojnim prvobitnim uspesima, brzoj industrijalizaciji i vojnoj moći tokom kasnijih decenija postaje tehnološki spor i administrativno previše birokratizovan da bi mogao održavati konkurentnost sa razvijenim kapitalističkim ekonomijama, jer pokušaji reformi dolaze kasno i bivaju loše sprovedeni. Poučena sovjetskim iskustvom, Kina prihvata tržišne mehanizme, strane investicije i privatni kapital, ali odbacuje političku liberalizaciju koja bi mogla ugroziti monopol partije nad državom.
Koje boje je mačka na kraju?
Sam kapitalizam nije moguće svesti na postojanje tržišta, ona su postojala mnogo pre kapitalizma kakvog ga danas poznajemo i to u veoma različitim društvenim sistemima. Veliki deo rasprava u vezi teorijskog pitanja kineskog modela često ignoriše jedno od osnovnih pitanja političke ekonomije: ko kontroliše razvoj i u čijem interesu funkcionišu tržišni mehanizmi. Specifičnost kapitalizma leži u njegovoj dominaciji kapitala nad društvom. U slučaju Kine, uprkos velikom prisustvu privatnog sektora, ključni delovi sistema ostaju pod partijskom kontrolom, koja bi trebalo da zastupa interese radničke klase. Državne banke igraju centralnu ulogu u usmeravanju investicija, država još uvek ima dominantnu poziciju u energetici, telekomunikacijama kao i ostalim strateškim sektorima. Petogodišnji planovi, u kombinaciji sa tržištem, kao i aktivno usmeravanje tehnološkog razvoja ostaju ključni elementi sistema. Država zadržava znatno veći stepen uticaja u odnosu na privatni kapital i zato će se retko naći u situaciji da je ugrožena njegovim interesima, odnosno neće se ustručavati da reaguje protiv velikih privatnih konglomerata, i sigurno mu neće dozvoliti nivo političke autonomije kakav viđamo kod klasičnih kapitalističkih ekonomija. To naravno ne znači da je sistem u Kini savršen, da nema prostora za njegovo unapređivanje, da su eliminisane klasne kontradikcije ili eksploatacija rada. Društvene nejednakosti su mnogo veće nego u maoističko vreme i stvara se nova ekonomska elita. Privatni sektor je veći nego u Jugoslaviji kada je sam Mao kritikovao jugoslovenski sistem kako je napustio socijalizam. Zbog toga pitanje karaktera kineskog sistema svakako ostaje otvoreno za raspravu. Međutim, percepcija i kritike koje možemo čuti u javnom diskursu često su totalni promašaji. Jedan deo levice će se odmah pozvati na revizionističko napuštanje socijalizma, drugi će je dizati u nebesa, liberalni i konzervativni desničari svaki uspeh će koristiti kao empirijski dokaz o superiornosti kapitalizma i tržišne ekonomije, a svaku grešku da ocrne levicu i kritikuju tzv. autoritarne diktatore. Pored ideološke rigidnosti problem je i činjenica da se bilo koji sistem, uključujući i kineski, objašnjava kroz statične modele umesto kroz konkretne istorijske procese i odnose moći. Kina danas nesumnjivo predstavlja redak primer države koja je uspela da dugoročno spoji ekonomsko planiranje, snažnu centralizaciju i tržišne elemente u modej koji se ne uklapa potpuno ni u klasične socijalističke ni liberalno-kapitalističke obrasce 20. veka. Ovaj model se može razumeti kao pokušaj očuvanja socijalističkog projekta i tekovina narodno-oslobodilačke revolucije kroz pragmatično prilagođavanje konkretnim istorijskim i materijalnim uslovima, a zbog svih unutrašnjih kontradikcija kinesko iskustvo ostaje jedno od najintrigantnijih političkih i teorijskih pitanja 21. veka.