Univerzitet Sveti Sava: kontinuitet kao kapital

Odnos religije i politike obično se posmatra kroz pitanje neposrednog uticaja – uticaja Crkve na državu, na političko odlučivanje i javno mnjenje, ili nastojanja države da religijski autoritet uključi u sopstvene legitimacijske strategije. Taj pristup, međutim, zanemaruje jednu drugu dimenziju njihovog odnosa: temporalnu. Crkva i država ne razlikuju se samo po nadležnostima i izvorima autoriteta – one na različite načine grade svoj položaj u sadašnjosti oslanjajući se na prošlost.

Razumevanje savremenog delovanja Srpske pravoslavne crkve zahteva razlikovanje njene istorijske i eshatološke dimenzije. Prema pravoslavnoj eklesiologiji, Crkva se ne određuje isključivo kroz istorijske i institucionalne oblike – ona je i eshatološka zajednica čiji se identitet ne iscrpljuje konkretnim društvenim, političkim i pravnim okolnostima. Istovremeno, Crkva deluje u istoriji: kroz institucionalne forme, hijerarhijsku organizaciju i sopstveni normativni poredak stupa u odnose sa državama i političkim zajednicama. Te dve dimenzije nisu u sukobu. Promena istorijskih oblika crkvene organizacije može ići uporedo sa kontinuitetom identiteta i misije – institucionalno prilagođavanje novim okolnostima nije raskid sa tradicijom, već način njenog ostvarivanja u datom trenutku. Isto važi i za kanonski poredak: trajnost njegovog autoriteta ne znači da su svi istorijski oblici njegove primene nepromenljivi, već se kanonska načela u različitim okolnostima mogu konkretizovati na različite načine.

Ni država, naravno, nije ograničena na kratko političko vreme – i njena legitimnost gradi se kroz narative kontinuiteta, tradiciju državnosti, koncept nacije i kolektivno pamćenje. Razlika nije u tome što država pripada sadašnjosti, a Crkva prošlosti, već u prirodi tog kontinuiteta: politička institucija je neposredno vezana za pozitivno pravo, ustavni poredak i teritoriju jedne države, dok institucionalni kontinuitet Crkve može obuhvatiti više uzastopnih državnih i pravnih poredaka.

Takođe vredi napomenuti da se normativni poredak SPC ne svodi se isključivo na kanonsko pravo. On obuhvata i sopstveno crkveno zakonodavstvo – Ustav SPC, odluke najviših crkvenih tela i druge opšte akte – kroz koje se kanonska načela institucionalno konkretizuju u datim istorijskim okolnostima. Upravo taj odnos između trajnosti kanonskog autoriteta i promenljivosti crkveno-pravnih rešenja omogućava SPC da prilagođava svoju organizaciju različitim političkim okvirima, a da pritom zadrži kontinuitet identiteta. Posebno su značajne tačke u kojima se taj crkveni normativni poredak susreće sa državnim pravom – jer tu istorijski kontinuitet SPC postaje relevantan za njen položaj u savremenom institucionalnom prostoru.

Obeležavanje osam vekova autokefalnosti i obnavljanje istorijskih crkvenih titula primeri su načina na koji SPC vremenski udaljene oblike crkvene organizacije povezuje sa svojim sadašnjim položajem. Reorganizacija hijerarhije i obnavljanje mitropolitskih titula oslanjaju se na istorijski status pojedinih eparhija – na organizacione oblike koji prethode ne samo savremenom političkom poretku, već i postojećem crkveno-pravnom uređenju. Istorijski presedan tu ne funkcioniše samo kao predmet institucionalnog sećanja, već kao legitimacijski resurs za savremeno preuređenje crkvene organizacije.

Pitanje koje se iz svega toga nameće prevazilazi uobičajenu dihotomiju sekularnog i religijskog: na koji način različiti izvori autoriteta, normativni poredci i koncepcije istorijskog kontinuiteta oblikuju odnos SPC i države i institucionalni prostor njihovog delovanja? Preplitanje istorijskog kontinuiteta i eshatološke dimenzije omogućava SPC da savremene institucionalne promene predstavlja ne kao napuštanje tradicije, već kao njeno prilagođavanje novim okolnostima. Tako SPC ne mora neposredno da zauzima postojeći politički prostor – može da oblikuje nove prostore institucionalnog delovanja, zasnivajući njihovu legitimnost i na istorijskom kontinuitetu i na eshatološkoj dimenziji crkvenog autoriteta, koja njegovu trajnost postavlja izvan granica pojedinačnih političkih poredaka.

Šta konkretno predviđa Predlog zakona

Najavljeno osnivanje Univerziteta „Sveti Sava” jasan je primer toga kako istorijski kontinuitet SPC postaje relevantan i izvan domena unutrašnjeg crkvenog uređenja. Predlog zakona „poseban društveni značaj” budućeg univerziteta neposredno povezuje sa istorijskom ulogom SPC u obrazovanju, nauci i kulturi i sa očuvanjem duhovnog i nacionalnog identiteta. Time istorijski kontinuitet više ne funkcioniše samo kao element crkvenog diskursa, već ulazi u obrazloženje državnog zakonodavstva – i to ne samo simbolički, jer se sa tim statusom vezuju konkretna institucionalna i finansijska rešenja.

Predlog konkretno predviđa:

• mogućnost da Republika Srbija zajedno sa SPC bude suosnivač univerziteta, pri čemu se osnivački udeli, međusobna prava i obaveze i način finansiranja uređuju ugovorom sa Vladom;
• oslobađanje visokoškolskih ustanova čiji je osnivač SPC od obaveze dostavljanja dokaza o osnivačkom kapitalu ili bankarskoj garanciji prilikom početne, prve i svake naredne akreditacije ustanove i studijskih programa, odnosno upisa studenata na akreditovane programe;
• finansiranje akreditovanih studijskih programa na osnovu ugovora sa Vladom, uz prethodno mišljenje nadležnog ministarstva;
• finansiranje iz budžeta Republike Srbije i onih troškova koji, prema opštim pravilima visokog obrazovanja, inače padaju na teret osnivača visokoškolske ustanove;
• mogućnost budžetskog finansiranja studenata – čiji broj za prvu godinu određuje Vlada – uz izjednačavanje njihovih prava i obaveza sa pravima budžetskih studenata na državnim visokoškolskim ustanovama;
• mogućnost osnivanja naučnoistraživačkih organizacija, uključujući naučnoistraživačku delatnost od opšteg interesa i komercijalizaciju rezultata istraživanja, uz finansiranje u skladu sa propisima o nauci i istraživanju;
• mogućnost osnivanja trening centara za razvoj praktičnih veština studenata, realizaciju dualnog modela studija i saradnju sa privredom, čiji se rad može finansirati iz budžeta Republike Srbije, ali i iz sopstvenih prihoda visokoškolske ustanove, sredstava osnivača, projekata, donacija i drugih izvora u skladu sa zakonom.

Osnivanje Univerziteta „Sveti Sava” ne bi bio prvi ulazak SPC u ,,univerzitetski prostor” Srbije, naime, zakonom o Univerzitetu iz 1905. Bogoslovski fakultet bio je predviđen kao jedan od pet fakulteta novog Univerziteta u Beogradu, iako je zbog nedostatka nastavnika i istorijskih okolnosti počeo sa radom tek 1920. godine. Vlada NRS ukinula ga je 1952. kao državnu obrazovnu ustanovu, nakon čega je nastavio da radi pod okriljem SPC. Vlada Republike Srbije je 2004. to rešenje iz 1952. proglasila nevažećim, čime je pravno priznato da fakultet – iako je decenijama stvarno delovao pod okriljem SPC – formalno nikada nije prestao da bude deo Univerziteta u Beogradu. Zbog toga bi eventualno izdvajanje Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta iz Univerziteta u Beogradu i njegovo uključivanje u budući Univerzitet „Sveti Sava” – ukoliko do toga dođe – imalo širi značaj od proste organizacione promene. Ovaj slučaj pokazuje i granicu samog argumenta iz istorijskog kontinuiteta: isti niz događaja – 1905, 1920, 1952, 2004 – može podjednako uverljivo poslužiti i za tezu da fakultet ostane deo Univerziteta u Beogradu i za tezu da se iz njega izdvoji. Istorijski kontinuitet sam po sebi, drugim rečima, ne sadrži kriterijum koji bi presudio između te dve institucionalne konfiguracije – presuda zavisi od toga koja se tačka u nizu uzme kao odlučujuća, a taj izbor nije dat samom istorijom, već onom ko istu tumači.

Tvrdnja da crkvene visokoškolske ustanove postoje u brojnim sekularnim i demokratskim državama načelno je tačna, ali kao argument zahteva precizniju distinkciju – pre svega između teoloških fakulteta integrisanih u javne univerzitete i samostalnih univerziteta čiji je osnivač crkva. Prvom modelu pripada i Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerziteta u Beogradu. Predloženi Univerzitet „Sveti Sava” predstavljao bi drugačiji model. Činjenica da crkveni univerziteti postoje u brojnim evropskim i drugim državama sama po sebi ne daje odgovor na pitanje kakav bi model trebalo uspostaviti u Srbiji. Iza iste oznake stoje veoma različita institucionalna rešenja, oblikovana zakonodavstvom konkretne države, istorijom odnosa Crkve i države, međusobnim ugovorima, načinom osnivanja, stepenom autonomije i modelom finansiranja. Crkveno visoko obrazovanje nije samo po sebi nespojivo sa sekularnim poretkom, ali iz toga ne proizlazi da je svaki model njegovog pravnog, institucionalnog i finansijskog uređenja jednako opravdan.

Pitanje nije da li Crkva može ili treba da bude prisutna u visokom obrazovanju, već u kom institucionalnom svojstvu – i kakav pravni, upravljački i finansijski odnos takva ustanova uspostavlja sa državom. Predmet rasprave u Srbiji, prema tome, ne treba da bude pravo SPC da učestvuje u visokom obrazovanju – koje već ostvaruje preko Bogoslovskog fakulteta – već promena institucionalnog oblika tog prisustva i priroda odnosa koji se time uspostavlja između SPC, budućeg univerziteta i države.

Šta izmene zakona kažu o drugim verskim zajednicama

Predlog zakona o izmeni i dopunama Zakona o crkvama i verskim zajednicama, na kojem se osnivanje Univerziteta „Sveti Sava” pravno zasniva, sam sebe unapred štiti od prigovora o neravnopravnosti. Zaštita ne dolazi iz opšte odredbe (izmenjeni član 35, koji samo uopšteno priznaje pravo svih crkava da osnivaju obrazovne ustanove), već iz poslednjeg stava člana 35a — dakle iz iste, posebne odredbe koja i uspostavlja privilegovane instrumente: „Poseban društveni značaj univerziteta iz stava 1. ovog člana ne utiče na ravnopravan pravni položaj drugih crkava i verskih zajednica, niti dovodi u pitanje njihovo pravo da osnivaju visokoškolske ustanove.” Zakonodavac je, drugim rečima, u istom članu koji SPC daje konkretne privilegije ugradio i rečenicu koja unapred odgovara na prigovor da te privilegije narušavaju ravnopravnost – što je pravno-tehnički spretno, ali suštinski nema velikog značaja.

Ono što ostaje specifično za SPC jesu upravo konkretni finansijski instrumenti iz istog člana 35a: oslobađanje od dokaza o osnivačkom kapitalu i bankarskoj garanciji; mogućnost da Republika Srbija bude ugovorni suosnivač; finansiranje studijskih programa iz budžeta na osnovu ugovora sa Vladom; pravilo o rastu broja budžetskih studenata do 20 odsto godišnje. Nijedna od tih odredbi nije formulisana kao opšte pravo – vezane su isključivo za visokoškolsku ustanovu čiji je osnivač SPC. Da druga verska zajednica sutra odluči da osnuje sličan univerzitet, ne bi zatekla nijedan od ovih instrumenata na raspolaganju – morala bi da čeka novu, posebnu zakonsku dopunu, baš kao što je sada dobila SPC.

I obrazloženje Predloga odaje isti obrazac: privilegovan status SPC opravdava se njenom „neprocenjivom istorijskom ulogom” – ocenskim, ne pravno-tehničkim kriterijumom, koji po definiciji ne može biti primenjen na jednak način na druge verske zajednice, upravo zato što je formulisan kao jedinstven. Kada se poseban tretman obrazlaže superlativom koji je po prirodi neponovljiv, teško je zamisliti kriterijum po kojem bi ga druga zajednica ikada mogla „zadovoljiti”.

Time ostaje otvoreno pravo pitanje, i ono je oštrije nego što deklarativna klauzula sugeriše: da li formalna ravnopravnost prava, uz sadržinski neizjednačene instrumente njegovog ostvarivanja i uz obrazloženje koje počiva na neponovljivom istorijskom argumentu, uopšte može zadovoljiti standard ravnopravnosti iz člana 44. Ustava – ili je antidiskriminaciona klauzula u ovom slučaju manje pravna garancija, a više unapred pripremljen odgovor na očekivanu kritiku.

Kada istorijsko vreme postaje pravni argument

Pitanje visokog obrazovanja tako se vraća širem problemu odnosa crkvene i državne temporalnosti: fokus nije na samom postojanju različitih izvora legitimnosti, već na načinu na koji se oni povezuju: institucionalna novina može biti predstavljena kao obnova istorijskog kontinuiteta, a istovremeno opravdana potrebama savremenog društva. Nova institucija tako se oslanja na dugo istorijsko trajanje SPC kao izvor simboličkog legitimiteta, dok se njeno konkretno uspostavljanje ostvaruje kroz pravne, administrativne i finansijske mehanizme moderne države. Unošenjem takvog obrazloženja u zakonodavni okvir, država prihvata određeno tumačenje istorijske uloge SPC kao relevantno za uređivanje njenog savremenog položaja. Prošlost, dakle, ne funkcioniše kao alternativa sadašnjosti, već kao resurs kojim se opravdava proširenje institucionalnih funkcija Crkve. Time se otvara mogućnost da se istorijskim kontinuitetom legitimišu i one nove funkcije SPC za koje ne postoji neposredan institucionalni prethodnik niti jasno artikulisana potreba.

Ovde je reč o tome da istorijski kontinuitet i društvena uloga SPC postaju deo državne argumentacije za njen poseban pravni status u sadašnjosti. Taj kontinuitet, međutim, unutar crkvene koncepcije sopstvenog identiteta dobija dodatnu težinu iz eshatološke dimenzije Crkve: SPC svoj kontinuitet ne predstavlja samo kao trajanje jedne istorijske institucije, već ga povezuje sa identitetom i misijom eshatološke Crkve koji se ne izvode isključivo iz promenljivih političkih i pravnih poredaka. Eshatološka dimenzija time ne predstavlja pravni osnov posebnog položaja SPC, ali oblikuje način na koji se njen istorijski kontinuitet unutar crkvenog diskursa razume i legitimiše.

Postavlja se pitanje: kada istorijski kontinuitet jedne verske institucije prestaje da bude samo element njenog identiteta i postaje kriterijum za raspodelu institucionalnih mogućnosti, javnih sredstava i posebnih pravnih rešenja?

Predlog ne uspostavlja suprotnost između crkvene i državne temporalnosti, već pokazuje modalitet njihovog međusobnog artikulisanja. SPC svoj institucionalni kontinuitet situira u istorijsko vreme, istovremeno ga upisujući u širi eshatološki horizont; država, sa svoje strane, iz te crkvene koncepcije preuzima njen istorijski i društveni aspekt i prevodi ga u kategorije pozitivnog prava. SPC pritom ne mora da ospori sekularni pravni poredak da bi proširila prostor svog delovanja – naprotiv, taj prostor može biti oblikovan upravo njegovim instrumentima, onda kada država njen istorijski kontinuitet prihvati kao osnov savremenog pravnog razlikovanja.

Slučaj Univerziteta „Sveti Sava” time prevazilazi okvire obrazovne politike. Ako se istorijski kontinuitet može koristiti za jačanje i proširivanje postojećih društvenih uloga pod velom obnavljanja nekadašnjih, eshatološka dimenzija za utemeljenje trajnosti crkvenog identiteta izvan političkih poredaka, a savremena komparativna praksa za potvrđivanje legitimnosti novih oblika delovanja – gde su i da li postoje granice takvog institucionalnog proširenja u budućnosti?

Istorijska uloga SPC nesumnjivo je relevantna činjenica za razumevanje njenog mesta u srpskom društvu, ali iz istorijskog trajanja jedne institucije samo po sebi ne proizlazi pravo na svaki savremeni institucionalni oblik koji se sa tim trajanjem može povezati. Kada država istorijski kontinuitet prihvati kao osnov posebnih pravnih rešenja, pitanje više nije samo šta je SPC bila u prošlosti, već koje savremene nadležnosti, prava i mogućnosti iz te prošlosti mogu biti izvedene – i prema kojim kriterijumima. Tu temporalnost prestaje da bude samo predmet istorijske analize i postaje pitanje savremenog institucionalnog poretka.

Univerzitet „Sveti Sava” tako se može posmatrati kao primer šireg procesa u kojem SPC ne zauzima već postojeći politički prostor, već oblikuje nove prostore sopstvenog institucionalnog delovanja. Specifičnost njenog položaja proizlazi iz toga što SPC nije deo državne strukture i zadržava institucionalnu i normativnu autonomiju, dok njeno delovanje istovremeno nije ograničeno na unutrašnju versku sferu. Kroz obrazovanje, nauku, kulturu i druge oblasti od javnog značaja ona može širiti svoje institucionalno prisustvo, a da pritom ne menja status autonomne verske zajednice. Te granice, međutim, ne određuje samo Crkva – one nastaju u odnosu sa državom, koja kroz zakonodavstvo, finansiranje i institucionalno priznanje odlučuje kojim će zahtevima zasnovanim na istorijskom kontinuitetu dati pravno dejstvo.

Ova analiza ne otvara pitanje da li SPC ima pravo da se poziva na sopstvenu prošlost, niti da li sekularna država sme da sarađuje sa verskim institucijama. Pravo pitanje glasi: šta se događa sa ravnotežom crkvenog i državnog institucionalnog prostora kada institucija koja raspolaže istorijskim, kanonskim i eshatološkim izvorima kontinuiteta te izvore poveže sa mogućnostima koje joj pruža savremena država i pozitivno pravo? Univerzitet „Sveti Sava” možda neće dati konačan odgovor na to pitanje – ali bi mogao postati važan presedan za to kako će se ubuduće određivati granice između istorijskog autoriteta SPC i njenih savremenih institucionalnih prava.