Piše: Draško Đenović
U četvrtak 18. februara, dok budete čitali ovaj broj Novog magazina, Srpska pravoslavna crkva će birati 46. patrijarha. Biće to osmi po redu patrijarh od obnove patrijaršije 1920. i drugi koji će biti izabran u novom milenijumu.
Ovogodišnji izbor patrijarha u mnogo čemu je drugačiji u odnosu na ono na šta smo navikli.
NEOBIČNE NOVINE: Na sednici Sinoda održanoj 10. februara odlučeno je da, prvo, arhijereji, njih oko 40, umesto u kelijama budu smešteni u beogradski hotel Hilton. Kažu, zbog pandemije koronavirusa. Prema navodima jedne prestoničke televizije, to su odlučili Irinej bački i Jovan šumadijski – članovi Svetog arhijerejskog sinoda, čiji legitimitet neko može da dovede u pitanje jer je polovini članova istekao mandat još maja prošle godine. Zbog negativne reakcije javnosti i dela sveštenstva na ovu odluku moguće je da dođe do promene hotela u kojem će vladike biti smeštene. Ono što je sada izvesno jeste da će neki biti smešteni u još luksuznijem hotelu Saint Ten kako bi bili “još bliže Hramu Svetog Save”. Neki episkopi pak insistiraju da budu smešteni u Patrijaršiji.
Sa druge strane, svima je jasno da je mnogo lakše prisluškivati neformalne razgovore episkopa u Hiltonu nego u samoj zgradi Patrijaršije, a među pojedinim episkopima se pojavila i ozbiljna zabrinutost zbog činjenice da se vlast sve više meša u izbor patrijarha i da su pritisci u prethodnih nekoliko dana dostigli maksimum.
Drugo, umesto u zgradi Patrijaršije. sednica Sabora će biti održana u kripti Hrama Svetog Save. Sala za sednice Sabora nalazi se u produžetku Pridvornog hrama Svetog Simeona Mirotočivog – Patrijaršijske kapele u Beogradu, ali je zbog epidemije odlučeno da se ovog puta Sabor održi u prostoru koji episkopima pruža distancu. To će biti prvi put da se Sabor održi na nekoj lokaciji izvan Patrijaršije. Biće zanimljivo videti na koji će način biti organizovan radni prostor u kripti, imajući u vidu da se on zbog sednice mora pripremiti tako da svaki episkop ima “radni prostor”, a opet i da se obezbede optimalni uslovi za rad (tajnost rada, grejanje, sanitarni čvor i sl).
Protiv održavanja Sabora u kripti javno su ustali 5. februara episkop budimljansko-nikšićki Joanikije, raško-prizrenski Teodosije, žički Justin i braničevski Ignjatije. Vlast je u poslednje vreme pokazala interes da kontroliše čitav proces izbora novog patrijarha. Kripta je u potpunosti pokrivena video-kamerama i samim tim se ostavlja mogućnost da Sabor prati i onaj kome tu nije mesto – smatraju pojedini izvori iz Patrijaršije. Ukoliko bi se Sabor zaista tu održao, onda bi neko sa strane imao mogućnost da daje instrukcije i sugeriše pojedinim episkopima tokom samog događaja kako da govore ili kako da glasaju, baš kako je to činjeno i u prošlosti, o čemu je pre dve sedmice pisao Novi magazin. Ukoliko bi stvari krenule suprotno planovima, to jest ukoliko bi se neodlučne vladike priklonile strani koja nije pod državnom kontrolom, mogao bi se upotrebiti oprobani mehanizam ucena, pretnji i zastrašivanja onih koji se usude da pokažu neposlušnost. To bi ugrozilo nezavisnost Crkve kao institucije od najvećeg poverenja građana.
Zanimljivo je primetiti da je protiv izmeštanja izbora patrijarha iz zgrade Patrijaršije, kao i smeštaja u hotel, bio i sâm mestobljustitelj patrijaršijskog trona Hrizostom, mitropolit dabrobosanski.
I treće – koverat sa imenom 46. patrijarha iz Svetog Jevanđelja apostolskim žrebom će najverovatnije izvlačiti Arhimandrit Jovan iz manastira Blagoveštenija u Ovčarsko-kablarskoj klisuri. Rođen je 1927, što ga čini dostojnim za apostolski žreb. Sa druge strane, blizak je sa episkopom bačkim Irinejem, koji već decenijama ima jak uticaj na episkope, monahe i sveštenike SPC i koji važi za jednog od favorita za sledećeg prvojereja, i tu postoji eventualni sukob interesa ukoliko bi njegovo ili ime nekog od “njegovih kandidata” bilo zapisano u jednoj od tri zapečaćene koverte. Kada je bio biran patrijarh Pavle kovertu je izvlačio monah Antonije iz manastira Tronoše, a prilikom izbora patrijarha Irineja kovertu je izvukao otac Gavrilo iz manastira Lepavine.
Pretpostavlja se da će, ukoliko patrijarh bude izabran u četvrtak 18. februara, već sutradan biti uveden u patrijaršijski tron u Sabornoj crkvi u Beogradu. Ne postoji garancija da će patrijarh biti izabran istog dana, ali Sabor će juriti vreme da izabere novog prvojerarha u propisanom roku od 90 dana od smrti prethodnog patrijarha.
KANDIDATI: Još za života blaženopočivšeg patrijarha Irineja kalkulisalo se ko bi mogao da dođe na njegovo mesto. Nakon smrti mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija, ime koje se najčešće pojavljuje jeste Irinej (Bulović), episkop bački, rođen 1947. Ovaj penzionisani profesor Bogoslovskog fakulteta je na čelu Eparhije bačke pune tri decenije – od 1990. godine. Smatra se da ima snažan uticaj nad mnogim episkopima i sveštenicima. Duži niz godina je portparol SPC, bio je administrator novoosnovane Eparhije austrijsko-švajcarske (2011-2014). U više navrata je bio član Svetog arhijerejskog sinoda. Član je Svepravoslavne komisije za dijalog s Rimokatoličkom crkvom i Svepravoslavne komisije za dijalog sa evangelistima. Imajući u vidu njegove godine i dosadašnji angažman, svima je jasno zbog čega važi za favorita za patrijaršijski tron. Ipak, za Irineja se vezuje više skandala, poput izmeštanja Zmajevih dečijih igara u Novom Sadu jer mu je smetao smeh dece ispred vladičanskog dvora, naredba o zvonjenju posmrtnih zvona tokom kobasicijade u Turiji u vreme posta i pretnje anatemisanjem članova organizacionog odbora pihtijade tokom posta u Rumenci desetak godina kasnije…
Ništa hrišćanskiji odnos nije pokazao ni prema majci blaženopočivšeg episkopa Jeronima (Močevića), koja je tražila sinovljeve lične stvari za uspomenu; očigledno joj nije mogao oprostiti što je u ostavinskom postupku nasledila sinovljev stan u Beogradu, koji su ona i njen suprug kao izbeglice iz Sarajeva kupili na sinovljevo ime, u nadi da će ih on nadživeti, a ne da će oni njega sahraniti. Animozitet prema majci počivšeg vladike ide dotle da joj je prećeno da neće moći da ide sinu na grob, koji se nalazi u porti manastira Kovilj.
Irinej bački ima i oštar odnos prema medijima, pa je tako početkom ove godine sprečio ekipu televizije N1 i dnevnog lista Danas da prisustvuju obeležavanju godišnjice Novosadske racije koju je organizovalo Izvršno veće Vojvodine u crkvi u Srbobranu, i na koju je pomenute ekipe uredno pozvala državna vlast. Tu se zapravo video i njegov stav da je Crkva iznad države.
U javnosti se kao prvojerej srpske crkve često pominje i Bulovićev učenik Porfirije (Perić), mitropolit zagrebačko-ljubljanski od 2014. Bivši je vikarni episkop jegarski (1999-2014) i predsednik Saveta Republičke radiodifuzne agencije (2008-2014). U periodu 2010-2011. bio je episkop vojni, a zatim koordinator za saradnju SPC i Vojske Srbije. Njegov najveći nedostatak u izboru za patrijarha su godine; rođen je 1961, što znači da bi u slučaju izbora na tronu pećke patrijaršije mogao da bude 30, pa i više godina.
U javnosti se za novog prvojerarha neretko navodi i episkop šumadijski Jovan (Mladenović), rođen 1950. godine. Od smrti patrijarha Irineja 20. novembra 2020. obavlja i dužnost administratora Arhiepiskopije beogradsko-karlovačke. U proleće 1993. izabran je za vikarnog episkopa tetovskog i poverena mu je dužnost administratora za sve eparhije SPC u Makedoniji. Nakon hirotonisanja episkop Jovan je bezuspešno pokušao da poseti eparhije SPC u Makedoniji, pa je bio prinuđen da iz manastira Prohor Pčinjski vrši svoje administratorske dužnosti. Uprkos otežanim uslovima uspeo je da uredi 12 crkvenih opština u Makedoniji i postavi trojicu sveštenika. Sledeće godine postavljen je za episkopa zapadnoameričkog, a 2002. izabran je za episkopa jedne od “najjačih” eparhija SPC, Šumadijske. Kao administrator Arhiepiskopije beogradsko-karlovačke počeo je da uređuje nagomilane probleme koji su ostali iza patrijarha Irineja, koji se uglavnom bavio patrijaršijskim dužnostima.
Početkom 2021. ugostio je i predsednika Srbije Aleksandra Vučića, što pojedinci vide i kao znak podrške vlasti njegovom izboru. Kao član Sinoda, zajedno sa episkopom Irinejem bačkim izabrao je hotel Hilton za smeštaj episkopa prilikom ovogodišnjeg vanrednog Sv. arhijerejskog sabora.
I KANDIDATI: U slučaju da različite struje i lobiji unutar crkve, koji zvanično ne postoje, ne uspeju da se dogovore, na mestu patrijarha je viđen i ostareli, ali sa svima dobar vladika šabački Lavrentije (Trifunović), koji će kao najstariji arhijerej predsedavati Saborom. Rođen je 1935, a episkopsko žezlo nosi od 1967; sa više od pola veka episkopskog staža, od kojih čak 20 u inostranstvu, spada u red arhijereja koji ima puno poznanje delovanja crkve u zemlji i inostranstvu, gde su pravoslavci manjina ili čak na nivou statističke greške. Od 31. marta 2020. je i administrator Eparhije valjevske, zamenivši od korone preminulog episkopa Milutina. Već decenijama je i na čelu Biblijskog društva Srbije. Njegovim izborom bi se “kupilo vreme” dok različite struje ne postignu konsenzus za 47. patrijarha jer je malo verovatno da bi vladika Lavrentije mogao dugo biti na čelu srpske crkve.
Postoje i glasovi da bi se na čelu crkve mogao naći i Joanikije (Mićović), episkop budimljansko-nikšićki i administrator Mitropolije crnogorsko-primorske. Njegovim izborom bi na mesto patrijarha došla osoba iz Crne Gore, ali se postavlja pitanje ko bi u tom slučaju upotpunio upražnjenu Mitropoliju. Njegovim prelaskom u Patrijaršijski dvor pravoslavna crkva u Crnoj Gori bi ostala i bez drugog najznačajnijeg tamošnjeg episkopa u osetljivom političkom trenutku za SPC u toj državi.
Po smrti patrijarha Irineja za mestobljustitelja patrijaršijskog trona postavljen je mitropolit dabrobosanski Hrizostom (Jević). Ovaj bivši episkop bihaćko-petrovački (1991-2013) i zvorničko-tuzlanski (2013-2017) takođe je viđen kao potencijalni 46. srpski patrijarh. Teško je reći kolike su mu šanse, ali je on verovatno najozbiljniji kandidat iz Bosne čije bi ime moglo da se nađe u jednoj od tri koverte.
U poslednje vreme, kako država tako i Sinod – mada zli jezici kažu da saopštenje nije pisao Sinod već portparol – kao kandidata za patrijarha, ali i predsednika Srbije po medijima su razvlačili episkopa dizeldorfskog Grigorija (Durića). Ovaj netipični vladika rođen je 1967. u Bosni i ima minimalne šanse, zasad, da se nađe na patrijaršijskom tronu; ne zbog pisanja medija pod kontrolom države već što bi njegov izbor u dobi od 54 godine značio da bi imao realne šanse da na tom mestu ostane narednih nekoliko desetleća. Koliko je Sabor spreman da izabere patrijarha koji bi mogao tako dugo da ostane prvojerej srpske crkve? Ako bi se desilo da kojim slučajem on dođe na mesto prvojerarha, srpska crkva bi verovatno ubrzanim koracima ušla u 21. vek i u velike promene i modernizacije.
U ovom trenutku teško je reći da li će budući srpski patrijarh biti izabran između ovih kandidata koji se spominju u javnosti ili će na tron Pećke patrijaršije doći neko ko uopšte nije bio favorit – kao što se to desilo prilikom izbora patrijarha Pavla. Takođe, ostaje otvoreno i pitanje da li će apostolski žreb voditi Duh Sveti, kako kanoni nalažu, ili možda država ili Služba kako bi se osigurala saradnja Crkve kao institucije od najvećeg poverenja naših građana i države.