Piše: Zoran Andrić
Peloponeski rat (431-404 pre Hrista) bio je do datog momenta najveće vojno odmeravanje snaga u svetskoj istoriji. Protagonisti-perjanice ovog rata bili su Perikle, Tukidid i Alkibijad, a dramatični vrhunci opsada Atine i izbijanje kuge, masakr kod Plateje, bezobzirno uništenje neutralnog Melosa i katastrofe atinske flote pred Sicilijom i na Helespontu.
Istoričar starog sveta iz Bona Vofgang Vil knjigom Atina ili Sparta: Istorija Peloponeskog rata (Verlag C. H. Beck, Minhen 2019) ponudio je dramatično, opsežno i na direktnim izvorima zasnovano tumačenje sukoba između Sparte, Atine i njihovih saveznika.
GOTOVO TRIDESETOGODIŠNJI RAT: Peloponeski rat moguće je tumačiti i kao rat dvaju sistema i kao probni kamen demokratije, a Volfgang Vil trudi se da do sitnica opiše ovaj gotovo tridesetogodišnji rat između Atine i Sparte. U svojoj (ranijoj) knjizi Herodot i Tukidid: Rođenje istorije, objavljenoj pre četiri godine, Volfgang Vil analizira dve tradicionalne linije nastanka istorije – sa jedne strane, fatalističko-pesimistički stav Heraklita (“Rat je otac svih stvari”) koji je uticao na istoriografiju Herodota – promena je jedina postojanost u svetu. Sa druge strane, trezveno-hladan analitički pogled Tukidida, koji je suvom retorikom gotovo antropološki okarakterisao Atinjane kad je lakonski tvrdio: “Tako je sa ljudskom prirodom svih vremena – da potčini što se povija, a od nasilnika da se brani”.
U najnovijoj knjizi Volfganga Vila reč je o fundamentalnom antagonizmu između Atine i Sparte i ponovo o Tukididovom trezveno-distanciranom pogledu na istoriju u kojoj je svaka pobeda sujeta i svi njeni učesnici poraženi. Ponovo je rat u središtu – najmanje na prvi pogled: grčki istoričar čini istoriju Peloponeskih ratova vanvremenskom učiteljicom, piše Vil, a pouka koju on iz svojih razmatranja izvlači daje delu i njegovom stvaraocu trajnu aktuelnost.
U ŠEST POGLAVLJA: Sa akribijom i ljubavlju za detalje fokusira autor poglede čitalaca na razloge i tok Peloponeskih ratova; u centru autorovog interesovanja je ipak pitanje posledica građanskog rata za demokratiju Atike, kao i za istoriju Zapada, uopšteno gledano. Rat i pouke iz gorkog ratnog iskustva tema su ove knjige. Otuda je ona neka vrsta skidanja magije svih preterano harmonizujućih narativa o Grčkoj kao kolevci demokratije.
U šest poglavlja Volfgang Vil opisuje istoriju rata između dvaju gradova-država u Grčkoj, na prelazu iz 5. u 4. vek pre Hrista, kao bipolarni svet u kome su dotični saveznici postajali samo sateliti jedne hegemonijalne sile. Pri tom, već u prvom poglavlju – Pre rata (479-431) – autor podvlači važno razlikovanje koje Tukidid uvodi između “dubljih razloga jednog događaja i usputnih povoda” koji su vodili jednom događaju.
DEMOKRATIJA KOJA SAMA SEBE RAZARA: U daljom poglavljima Vil rekonstruiše pojedinačne faze ratnog razvoja i privremena primirja. Ovde će biti doista reči o ingredijentima modernog pojma demokratije, zapravo o slobodi i jednakosti razumom obdarenih građana koji se osećaju odgovornim za polis. Nije slučajnost da je centralno mesto upravo u središnjem delu ove studije posvećeno odnosu između Atine i Sparte, tj. odnosu demokratije i oligarhije. Autor opisuje dramu bratoubilačkog rata živo i veoma opisno. Lektira ove knjige je dobitak ne samo za ljubitelje stare istorije i antike, već i za sve politički zainteresovane čitaoce. Istorija Peloponeskih ratova je prva istorija velikih sila na tlu Evrope i, nažalost, i danas nepromenjeno aktuelna. Jednom rečju, ovde je na delu bio savesni autor koji je sa akribijom i naučnim stavom istraživao i besprekorno napisao knjigu koju preporučujemo širokoj akademskoj publici.