Srpsku intelektualnu kulturu obeležava duboko nepoverenje prema zvaničnim narativima bilo da su nacionalni imperijalni ili zapadni. Istorija Balkana jeste istorija promenljivih granica suprotstavljenih sećanja i priča nametnutih spolja. Razgrađujući osnivačke mitove jevrejskog nacionalizma i moderne nacionalne države Šlom Sand se obraća publici naviknutoj da dovodi u pitanje konstrukciju istorije i da sumnja u fiksne identitetske narative.
RASPAD JUGOSLAVIJE
Nakon raspada Jugoslavije mnogi Srbi su doživeli dezintegraciju zajedničkog nacionalnog narativa međunarodnu medijsku kriminalizaciju i brutalno preispitivanje svog mesta u evropskoj istoriji. Sandove knjige naročito „Izmišljanje jevrejskog naroda“ i „Izmišljanje zemlje Izrael“ snažno rezonuju sa tim iskustvom. One pokazuju kako su nacije moderne konstrukcije često naknadno legitimisane selektivnim čitanjem prošlosti. Ta ideja u Srbiji nailazi na već pripremljeno intelektualno tlo.
Politička istorija Srbije od devedesetih godina dodatno oblikuje ovaj pejzaž. Autoritarna vladavina Slobodana Miloševića koristila je nacionalističke mitove radi konsolidacije moći što je dovelo do ratova i međunarodne izolacije. Njegova epoha ostavila je dubok trag u srpskoj svesti u kojoj se manipulacija istorijskim narativima povezala sa političkim opstankom. Zoran Đinđić koji je doktorirao filozofiju na Univerzitetu u Konstancu u Nemačkoj 1979. sa disertacijom o Marksovoj kritičkoj društvenoj teoriji vratio se u Srbiju sa intelektualnim formiranjem oblikovanim zapadnim marksizmom i kritičkom teorijom. U to vreme podržavao je i palestinsku stvar što je odražavalo šire angažovanje u antiimperijalističkim pokretima. Kao reformistički lider Đinđić se suprotstavio Miloševiću i zalagao za demokratske promene pokazujući kako se kritički intelektualni rad može ukrstiti sa praktičnom politikom. U savremenom periodu konsolidacija vlasti Aleksandra Vučića i centralizacija medija i političkog diskursa nastavljaju da utiču na način na koji se raspravlja o istoriji i nacionalnom identitetu. Ove tri figure Milošević Đinđić i Vučić simbolizuju trajnu napetost između nacionalističkog mitotvorstva reformističkih težnji i autoritarne kontrole pružajući konkretan okvir u kome Sandova kritika izmišljenih nacija dobija posebno snažan odjek.
RAZBIJAČ MITOVA
Sand direktno napada ideju etničke nacije i pojam čistog istorijskog kontinuiteta večnog naroda. Na Balkanu su političke elite te koncepte koristile za opravdavanje ratova i Zapad ih je izvozio kao pojednostavljen interpretativn okvir. Njegovo delo se zato ne čita samo kao napad na Izrael već kao univerzalna kritika etničkog nacionalizma koji mnogi srpski čitaoci prepoznaju kao izvor lokalnih tragedija.
U Srbiji Sanda čitaju levi intelektualci kritički akademici a ponekad čak i nacionalistički čitaoci paradoksalno fascinirani njegovim izazovom zvaničnoj istoriji. To stvara ukrštenu recepciju u kojoj svaka grupa projektuje sopstvene rascepe. Za razliku od drugih zemalja, Sand se ne doživljava isključivo kao disidentski izraelski intelektualac već kao globalni razbijač modernih mitova.
Srbija je zadržala kritičku distancu prema liberalnom Zapadu naročito od devedesetih godina. Sandove teze koje dovode u pitanje političku upotrebu istorije, selektivni univerzalni moral i sakralizaciju određenih memorijalnih narativa savršeno se uklapaju u taj intelektualni stav.
Uspeh Šloma Sanda u Srbiji ne proizlazi isključivo iz njegovih stavova o Izraelu već i zato što se obraća društvu koje je iskusilo kolaps mitova kojima pruža intelektualne alate za razmišljanje o istoriji kao konstrukciji i artikuliše već postojeće nepoverenje prema nacionalnim i moralizujućim narativima. U Srbiji se Sand ne čita kao provokator već kao kritičko ogledalo ponekad neprijatno zajedničkog istorijskog iskustva.
SRPSKA LEVICA
Unutar dela srpske levice koja nasleđuje jugoslovenski marksizam- lenjinizam postoji tradicija ideološkog anticionizma koja ponekad može da sklizne u dvosmislene ili problematične oblike. Ta tradicija ne potiče iz narodnog ili rasnog antisemitizma koji je istorijski slab u Srbiji već iz doktrinarnog okvira oblikovanog tokom Hladnog rata. U socijalističkoj Jugoslaviji cionizam je pre svega doživljavan kao buržoaska nacionalna i imperijalna ideologija povezana sa Sjedinjenim Državama i Zapadom. Izrael se često nije analizirao kao utočište posle genocida već kao kolonijalna ispostava u okviru trećesvetskog interpretativnog okvira. Ta vizija prenošena u pojedinim levičarskim intelektualnim krugovima preživela je pad komunizma.
Kod nekih srpskih levičarskih intelektualaca kritika Izraela ponekad postaje prostor za projekciju postjugoslovenskih frustracija u kojem se prepliću ogorčenost prema Zapadu, odbacivanje percipiranog imperijalizma i fascinacija narativima otpora. U tom kontekstu Sandovo delo se ponekad koristi ne da bi se preispitao nacionalizam uopšte već da bi se delegitimisalo jevrejsko nacionalno postojanje što predstavlja problematično klizanje.
Ipak od suštinske je važnosti razlikovati ovo skretanje od klasičnog antisemitizma. Većina srpske kritičke levice izričito se poziva na antirasizam, univerzalizam i neprijateljstvo prema svakoj etničkoj ili verskoj mržnji. Judaizam kao kultura ili narod uglavnom nije meta napada, ono što se napada ponekad preterano jeste Država Izrael kao sažeti simbol nacionalizma Zapada i dominacije.
Siva zona se pojavljuje kada anticionizam postane isključiv opsesivan i asimetričan kada se dekonstrukcija primenjena na Izrael ne primenjuje sa istom strogošću na druge nacije ili režime. Tu se marksističko lenjinističko nasleđe može pretvoriti u obrnuti dogmatizam reprodukujući ono protiv čega se navodno bori.
U tom smislu Sandov uspeh u Srbiji otkriva i kritičku lucidnost i rizik ideološke aproprijacije. Njegovo delo može hraniti emancipatorsko mišljenje o konstrukciji nacija ali može služiti i kao intelektualno opravdanje za jednostrano neprijateljstvo koje iako nije antisemitsko u strogom smislu potkopava univerzalizam na koji se poziva.
Među srpskim levičarima marksističko lenjinistički antisemitizam nije ni strukturirajući ni dominantan za razliku od nekih istočnoevropskih ili bliskoistočnih konteksta. Reč je pre o rezidualnom doktrinarnom anticionizmu ponekad fosilizovanom koji može proizvesti moralne slepe tačke kada je odvojen od samokritike.
Ova struja ne cilja Jevreje kao etničku ili versku grupu već teži da esencijalizuje Izrael kao totalnu figuru političkog zla što predstavlja manje mržnju a više intelektualno osiromašenje. Opasnost stoga nije antisemitsko nasilje koje je u Srbiji marginalno već ideološka rigidizacija u kojoj kritika prestaje da bude dijalektička i postaje refleksna.
KOSOVO VS IZRAEL
Jedna od najjasnijih odlika savremene srpske levice leži u paradoksalnom i intelektualno obrnutom stavu osporavanje legitimnosti Izraela kao države uz istovremeno puno priznanje nezavisnosti Kosova. Ovaj stav nije marginalan, on se izražava u određenim akademskim intelektualnim i aktivističkim krugovima koji se pozivaju na marksističko lenjinističko trećesvetsko ili postkolonijalno nasleđe.
Ovaj paradoks počiva na obrnutoj ideološkoj logici a ne na istorijskoj ili pravnoj koherentnosti. Izrael se posmatra kao zapadna kolonijalna i imperijalna tvorevina čak i kada se razmatra izvan svog konkretnog istorijskog konteksta dok se Kosovo predstavlja kao legitiman slučaj nacionalnog oslobođenja podržan u ime prava naroda na samoopredeljenje. Analitički okvir se dakle primenjuje asimetrično, vođen unapred uspostavljenom moralnom hijerarhijom.
Ovaj obrt je upečatljiv ako se uzme u obzir da Kosovo iz srpske perspektive predstavlja teritorijalni gubitak doživljen kao velika istorijska nepravda nametnuta zapadnom intervencijom i široko osporavana na međunarodnom planu. Ipak unutar delova srpske levice ova nacionalna rana se stavlja u zagradu u korist selektivnog univerzalističkog diskursa koji slavi kosovsko samoopredeljenje dok poriče bilo kakvu jevrejsku nacionalnu legitimnost.
Osnovna logika je manje pravna a više simbolička. Izrael se poistovećuje sa figurom zapadne dominacije dok se Kosovo uključuje u globalni narativ potlačenih naroda. Ova binarna opozicija namerno pojednostavljuje obe situacije ignorišući evropsku jevrejsku istoriju.
Ovaj stav otkriva rigidno marksističko lenjinističko nasleđe u kojem antiimperijalizam postaje mehanički refleks a ne kritički instrument. Zapad je uvek glavni krivac njegovi saveznici su uvek nelegitimni a oni koje podržava uvek se pretpostavljaju kao tlačitelji. Koherentnost se žrtvuje u korist pojednostavljenog moralnog narativa.
Ovaj paradoks duboko slabi intelektualni kredibilitet ovog segmenta levice. Osporavajući legitimnost Izraela uz istovremeno priznanje Kosova on ne pokazuje doslednu posvećenost međunarodnom pravu ili samoopredeljenju već asimetrično ideološko čitanje u kojem se principi pomeraju u zavisnosti od predmeta analize. Razmišljanje ne vodi univerzalnost već simboličko svrstavanje protiv Zapada.
Ova inverzija takođe objašnjava zašto Sandovo delo tako snažno odjekuje u tim krugovima. Njegovi tekstovi pružaju intelektualno opravdanje za delegitimizaciju Izraela bez potrebe za suočavanjem sa unutrašnjim protivrečnostima ovog stava. Sand se tada čita manje kao istoričar složenosti a više kao instrument ideološke potvrde izdajući kritički duh koji sam zastupa.
Stoga priznanje Kosova i osporavanje Izraela ne čine koherentnu progresivnu poziciju već simptom kritičkog mišljenja koje se okrenulo protiv sebe, preokrenulo svoje principe i sada meša dekonstrukciju sa moralnom selekcijom. Ovde nije reč o antisemitizmu već o ideološkom slepilu nastalom preteranom vernošću intelektualnim šemama nasleđenim iz dvadesetog veka.
Na taj način entuzijastičan prijem Šloma Sanda u Srbiji otkriva istovremeno živu kritičku tradiciju i teren ranjiv na obrnute pojednostavnjene obrasce u kojima dekonstrukcija mitova može paradoksalno da proizvede nove dogme.
*Autor je bivši viši UN službenik