Sto godina od stvaranja Jugoslavije: Akademici, Jugosloveni, federalisti

Piše: Ljubinka Trgovčević

Ideje rađaju, razvijaju i promovišu intelektualci. Njima obrazovanje i širi uvid u stvarnost omogućava da razumeju procese i pojave pre drugih, a koje će kasnije postati “duh vremena”. Takav primer je i ideja o ujedinjenju Južnih Slovena, razvijena najpre u krugovima znalaca sredinom 19. veka, a potom prihvaćena u široj javnosti i delu političara.

I srpski naučnici uvideli su znatno pre političara da je ujedinjenje Južnih Slovena/Jugoslovena prirodan proces povezivanja bliskih naroda i skoro da nije bilo iole značajnijeg mislioca koji nije zastupao tu ideju. Pomenimo samo neke od njih.

SREDIŠTE ŽIVOTA: Stojan Novaković, predsednik Srpske kraljevske akademije, predsednik i osnivač Srpske književne zadruge, naučnik i političar, u tekstu Nakon sto godina objavljenom u Hrvatsko-srpskom almanahu, paralelno štampanom u Zagrebu i Beogradu 1911, beleži kako će posmatrač videti Beograd 15. maja 2011. godine: “Po vazduhu ajeroplani kao leptirovi nose poštu u Ljubljanu, Zagreb, Zadar, Sarajevo, Skadar na Bojani, Ohrid, Prizren, Skoplje i Niš. Od nekadašnjih varošica Zemuna i Pančeva postali su takođe veliki gradovi povezani električnim tramvajem sa Beogradom”.
Novaković u ulozi naratora, tek prispelog iz Zagreba, Beograd vidi kao “središte života jugoslovenskoga”, u čijem se Dositejevom domu raspravlja o jugoslovenskoj literaturi i gde su objavljena predavanja o “nekadašnjem, tj. separatnom stanju srpskoga i hrvatskoga naroda koji je odavna već kompaktna nerazdvojna celina, prekaljena u nekolikim oštrim krizama i iskušenjima”. Posebno je naglasio da je već te “davne” 1911. godine jedinstvo “bolo u oči svakoga ko je ma najmanje umeo da posmatra” i da “misleni ljudi nisu mogli ne uočiti ga”. A on, kao misleni čovek, već tada je video manifestacije narodnog jedinstva jer je bilo očevidno “da su se među sobom borili srednjovekovni feudalni duh osobenosti i separatizma i moderni duh širokih koncepcija i ujedinjavanja”. I pred samu smrt februara 1915. godine, i u vreme kada će ovo ujedinjenje postati i zvaničan program srpske vlade, Novaković će za francusku javnost napisati tekst Problem Južnih Slovena (Problèmes Yougo-Slaves), u kojem će se založiti za “konfederaciju jugo-slovenskih država”.

TRI FAZE: Njegov naslednik na mestu predsednika Akademije od maja 1915. godine, geolog Jovan Žujović, takođe je bio jedan od pristalica jugoslovenskog ujedinjenja, te je u svojim obraćanjima strancima najčešće isticao pravo narodnosti koje su, bar deklarativno, isticale i ratne saveznice, uz opštu argumentaciju onoga vremena: da je reč o narodima koji imaju isti jezik, ali ih je prošlost podelila u verskim i političkim sukobima. Na samom početku rata iskazao je bojazan da bi ujedinjenje bilo preuranjeno jer još nisu bili integrisani ni delovi Makedonije i Kosova, koji su ušli u sastav Srbije nakon Balkanskih ratova, te je predlagao da se ono izvrši u tri faze: prvo potpuno integrisanje pomenutih oblasti, zatim svih Srba i, na kraju, Srba, Hrvata i Slovenaca iz Monarhije.
Ovaj deklarisani republikanac, a u ratu monarhista “po dužnosti”, u raspravama vođenim oko budućeg državnog uređenja sumnjao je da se republika može ostvariti bez podrške vojske. Kao socijalista u mladosti, nije ni skrivao da teži ne samo političkom već i ekonomskom i socijalnom oslobođenju građana nove države, pre svega agrarnom reformom, uz naglašavanje: “Mi smo revolucionari i ne bojimo se tih preduzeća”.
Krajem rata napustio je svoj prethodni koncept postepenog ujedinjenja, te je zabeležio da je vreme da “Srbija, koja je za ujedinjenje toliko žrtvovala, žrtvuje i monarhiju i dinastiju”. Sasvim se približio onim intelektualcima kojima je federativna država bila bliska, ali je smatrao da emigracija nije vreme da se o tome raspravlja već će o tome odlučivati Ustavotvorna skupština.

ZAGOVORNICI: Ideju nove zajednice snažno je zastupao i ugledni filolog Ljubomir Ljuba Stojanović, koji se početkom rata zalagao za oslobođenje svih Slovena i stvaranje slovenske federacije, da bi se pred kraj rata sasvim udaljio od srpske vlade i Nikole Pašića. Pisao je: “Pašić nije izraz Srbije i naroda u Srbiji već zaslepljeni vlastoljubac, koji i Srbiju i Jugoslaviju smatra kao svoju ličnu imovinu, kao svoj spahiluk”. A 6. septembra 1918. u pismu Jovanu Cvijiću istakao je da više ne sumnja u nastanak Jugoslavije: “Jugoslavija je tu.”
Izneo je svoje uverenje da centralizovana unitarna država nije dobro rešenje jer bi, računajući mogući broj stanovnika, ili Srbija ostala u manjini ili bi ona postala hegemon nad Slovencima i Hrvatima, čime bi bila ukinuta mogućnost njihovog slobodnog razvoja. Zbog toga se opredelio za stvaranje “Ujedinjene Jugoslovenske Države”, odnosno federacije. “Kako je nemoguće geografski odeliti Srbe i Hrvate, pa gotovo i Hrvate i Slovence, i stvoriti tri savezne države, to bi valjalo poći od sadašnjih oblasti i stvoriti – u početku – i toliko saveznih država: Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina (ujedno ili odvojene), Dalmacija, Istra, Hrvatska sa Slavonijom i Sremom, Bačka sa Banatom (ako što od Bačke dobijemo)…”

U ovoj federaciji, po njegovom mišljenju, poštovala bi se svačija posebnost i ostavljala sloboda za razvijanje osobenosti, ne bi bilo ničije hegemonije jer bi svaka od njih imala svoje skupštine, dok bi centralnoj bile prepuštene funkcije vođenja spoljne politike, vojske, finansija i saobraćaja. Već tada je uočio da buduća država jedino može funkcionisati ako se već izgrađenim nacijama i istorijski nastalim pokrajinama dopusti značajna samouprava. Ovaj koncept podrazumevao je ukidanje monarhije i stvaranje republike, uz oslonac na mnogo uglednih ljudi koji treba da olakšaju ”porođaj Jugoslavije”. S njim se sasvim saglasio i Jovan Cvijić, koji je mesec dana kasnije pisao: “Ipak želim odmah da ti kažem da se potpuno slažem s tim da nova jugoslovenska država (ja nisam kao ti uveren da je to apsolutno sigurno) mora imati federalističko uređenje s potpunom ravnopravnošću pojedinih oblasti: U.S. of Jugoslavia.”
I nisu pomenuti naučnici bili jedini koji su se zalagali za stvaranje Jugoslavije. Naprotiv. Skoro da nema uglednijeg intelektualca koji nije podržao tu ideju, a razlikovali su se po tome kako su videli tu zajednicu. Ovde pomenuti odmah su uočili da buduća država, kao multinacionalna i multikonfesionalna zajednica, treba da uvaži posebnost već formiranih nacija i istorijom nastalih pokrajina, dok su drugi isticali doprinos Srbije i shodno tome državu videli kao centralizovanu monarhiju. Političke okolnosti bile su na strani ovih drugih, a to je bio deo problema koji će konačno dovesti do raspada zemlje o kojoj su sanjali.