Kritički pristup standardnom jeziku
Kroz kritiku „lingvističkog kanona“ (najznačajnije Sosira i Čomskog), Burdije iznosi svoju radikalnu tezu da jezik nikad nije samo bezlični mehanizam komuniciranja koji se u svom razvoju vodi samo sopstvenom savršenom unutrašnjom logikom; već da se on društveno konstituiše i samim tim uvek nešto društveno znači. Iako jezik nastaje kroz interakciju aktera u komunikaciji, on nije puka alatka koja im je data radi sporazumevanja i kojoj svi po prirodi imaju jednak pristup. Sosir i Čomski, svaki na svoj način tvrde da je jezik univerzalna i prirodna, može se reći „neproblematična“ tvorevina. Burdije kritikuje koncept „univerzalnih kompetencija“ Čomskog, kao i Sosirovo pasiviziranje aktera komunikacije koji kao „govorna zajednica“ postaju puko oruđe jezika (Burdije, 1992 : 22-24). Univerzalistička koncepcija jezika prikriva njegovu društvenu prirodu; sve osobine koje se u lingvističkoj tradiciji pripisuju jeziku, zapravo su samo karakteristike standardnog jezika (Burdije, 1992: 24) . Prirodnost i univerzalna dostupnost („demokratičnost“) jezika su samo prividne, iza nje stoji realnost standardnog jezika – načina govorenja i pisanja koji je propisian kao jedini ispravan, stvara se temeljnom kodifikacijom i selekcijom „standardnih“ oblika; a legitimiše i nameće posredstvom različitih institucija zaduženih za sprovođenje standardizacije. Standardni jezik je jedini jezik koji se smatra jezikom u punom smislu te reči –legitimnim (šoželjnim, ispravnim..) za upotrebu u svim govornim situacijama, a naročito onim prestižnim i službenim. Nijedan drugi jezički varijetet sem njega ne postoji, standardni jezik dominira nad njima, strogo limitira njihov domen i u poređenju sa njim, ostalim varijetetima se pridaje „niža“ simbolička vrednost. Burdije piše „Kao proizvod autora koji su ovlašteni da pišu, fiksiran i kodificiran propisima gramatičara i profesora, čija je zadaća uz to da utuvljuju u glave njegovu pravilnu upotrebu, jezik je kod, u smislu šifre koja omogućuje uspostavljanje ekvivalencija između zvukova i značenja, ali i u smislu sustava propisa koji reguliraju jezičnu praksu.“ (ibid) . Ovim citatom se slikovito ilustruje nametanje standardnog jezika koje se vrši posredstvom institucija i aktera standardizacije, te on više nije samo kod koji povezuje oznaku i označeno, već postaje i regulator jezičke prakse. Standardni jezik je političko oruđe države (Burdije, 1992: 28) koje se koristi kao posrednik u reprodukciji dominacije više klase iz ekonomske u kulturnu sferu. Obrazovanje igra ključnu ulogu u procesu ozakonjavanja i nametanja standardnog jezika (ibid), takođe, u obrazovanju se lako može primetiti reprodukcija klasne dominacije posredovana standardnim jezikom. Pretpostavke poput Bernštajnove teorije ograničenog i razrađenog koda, kao i Burdijeov i Paseronov rad Reprodukcija, pružaju uvid u nimalo neproblematičnu društvenu prirodu jezika (Bernstajn, 1979, Paseron, 2014). Visoke standardnojezičke kompetencije, upisane u habituse pripadnika viših klasa, omogućavaju im da u okviru obrazovanja zauzmu privilegovan položaj analogno onom u klasnoj strukturi. Uspeh u školskom sistemu direktno zavisi od sposobnosti da se vešto koristi standardni jezik, te su samim tim učenici iz viših klasa na boljoj „startnoj poziciji“ – predestinirani su za uspeh zbog posedovanja određenih klasno uslovljenih, a ne kroz obrazovanje ili afinitet stečenih, dispozicija. Ovaj proces institucionalnog i vaninstitucionalnog apsolutizma standardnog jezika (nametanja istog kao neophodnog uslova komunikacije i društvenog uspeha) jeste simboličko nasilje. Simboličko nasilje često ostaje nevidljivo zato što ga u svakodnevnim interakcijama sprovode i/ili odobravaju i oni koji su potčinjeni u odnosu dominacije koja leži u osnovi sprovedenog nasilja. Učenici iz potčinjenih klasa teže razvijanju jezičkih kompetencija u strandardnom jeziku, a ne njegovom odbacivanju, uprkos tome što je funkcija standardnog jezika da ih selekcioniše iz značajnog učešća u društvenom životu na osnovu njihove pozicije u društvenoj strukturi. Jezik posreduje u reprodukciji rodnih nejednakosti na veoma sličan način – mnoge žene, bez obzira na obrazovnu ili klasnu poziciju, prihvataju srpski jezik u svojoj standardnoj, maskulinizovanoj varijanti, neke ga čak vatreno braneći, i to upravo onaj jezik koji ih pozicionira kao sluškinje, robinje i čistačice, ali nikad kao direktorke, gazdarice, ili večito rogobatne psihološkinje.
Jedan veoma koristan sociološki uvid koji ne sme ostati neopažen – srpski jezik već raspolaže obiljem rodnoosetljivih imenica, ali samo onih koje nekako upućuju na inferioran status žene. Nikome ne smeta čistačica, problem nastaje kad se želi uvesti antropološkinja. Opaženi fenomen korespondira sa inferiornom pozicijom, nevidljivošću žena u javnom životu i njihovim odsustvom sa pozicija moći. No, uprkos tome što je ovaj opaženi fenomen frustrirajući za istraživačke koji gledaju spolja, a suštinski samosaboterski za žene koje u njemu učestvuju, da ga nema, ne bismo mogli da govorimo o simboličkom nasilju koje uvek podrazumeva implicitni pristanak dominiranih klasa.
Burdije kritikuje tvrdnje o prirodnosti i datosti jezika, međutim, on ne poriče činjenicu da se jezik kroz interakcije govornika, neposredno i spontano razvija i menja. On prosto insistira na tome da jezik, shvaćen kao standardni jezik, nije neutralan u odnosu na društvo koje ga proizvodi. U vezi s tim, Jelena Filipović označava jezičku politiku i planiranje (JPP) kao odraz tendencije da se zavede red u jeziku (Filipović, 2009: 112) Najopštije, JPP možemo odrediti kao organizovane, ciljane i dugoročne aktivnosti institucija države na statusu, formi i domenu upotrebe određenog jezičkog varijeteta (ibid). JPP se neretko razume kao direktna suprotnost spontanom razvoju jezika i doživljava se kao neprirodna intervencija države odozgo na dole, što potencijalno izaziva otpor i neslaganja oko mera JPP. RSJ je tema jezičke politike oko koje se posebno „lome koplja“, a pod ovim pojmom podrazumeva se serija predloženih jezičkih reformi, čiji je cilj da srpski jezik prilagode realnoj društvenoj vidljivosti i ulogama žena. Reforme nalažu da se mnoge imenice, naročito one koje se odnose na zanimanja, feminizuju (prilagode upotrebi u ženskom rodu), tj. prepoznaje se da se muški gramatički rod ne može koristiti kao „opšti“ oblik reči koji bi trebalo da implicira i muške i ženske aktere. U zamršene odnose spontanog i državno-odobrenog modela jezičke reforme, upliće se i uvek nezgodna dimenzija roda, te diskurzivne pozicije aktera u sporovima oko RSJ ne zavise samo od njihove spremnosti da se brani neupitni legitimitet standardnog jezika, već i od njihovih percepcija žena i poželjnih pozicija žena u društvenoj strukturi. Strogo poricanje potrebe za postojanjem ROJ-a i insistiranje na savršenosti trenutnog stanja standardnog srpskog jezika, može se shvatiti kao vid simboličkog nasilja – potčinjenost žena se reprodukujue i legitimizuje posredstvom standardnog jezika, što je centralna ideja koju ovaj rad teži da ilistruje. S druge strane, postoji i blaža pozicija protiv koja nije protiv ROJ-a , već zahteva da se rodnoosetljivi oblici imenica gramatičkog ženskog roda razviju spontano , nasuprot njihovom strogom normiranju i institucionalnom nametanju. Uprkos tome što se jezik može menjati kroz interakcije njegovih govornika i organizovan rad na podizanju svesti za potrebnom reformom, u nadi da će se tako dopreti do standardizatora jezika (odozdo na gore), najuspešnije (i najučestalije) su one mere JPP koje su sprovođene odozgo na dole (Filipović, 2009: 120). Promena na institucionalnom nivou neophodna je za uspešno reformisanje jezika u pravcu rodne osetljivosti, a i teško da možemo govoriti o reformi jezika ako ne dođe do ozvaničene promene jezičkih formi koje propisuje standardni jezik. Prepoznatost u standardnom jeziku, kao što je gore pomenuto, ima izuzetan simbolički značaj.
U centru ovog rada je dvostruka ideja o jeziku: jezik kao odraz društvene realnosti, ideološki i politički alat buržoaske države (standardni jezik=simboličko nasilje); suprotstavljen jeziku kao oruđu podrivanja dominantnog društvenog poretka (kroz jezik se uspostavljaju diskurzivne prakse koje dovode u pitanje poredak zasnovan na dominaciji). Primenjena na temu roda, ova dvostruka ideja podrazumeva da standardni jezik istovremeno legitimiše dominaciju muškaraca u društvu, ali može biti i polje kroz koje se taj sistem podriva, a uloge žena unutar njega redefinišu u njihovu korist. U nastavku će se obrazložiti kompleksan odnos između RSJ, jezičke ideologije i simboličkog nasilja.
Rodno-senzitivni jezik, ideologija i nasilje
Filipović direktno povezuje rodno-senzitivni jezik sa opštim pitanjima jezičke politike i planiranja, kao i sa onim što se naziva jezička ideologija. Slično Burdijeovoj konstataciji da jezik nije prirodna datost već da je povezan direktno sa odnosima moći i vladajućim klasnim poretkom, autorka ističe stav kritičkih sociolingvista da je ono što je vrednovano i smatrano poželjnim u jeziku, uglavnom u direktnoj vezi sa prirodom društvenih odnosa, pozicioniranjem pojedinaca u društvenoj hijerarhiji i poimanjem moralno prihvatljivog ili preporučenog društvenog ponašanja (Filipović, 2009: 110). U burdijeovskom maniru, autorka povezuje rodnu perspektivu u jeziku sa vrednovanjem i pozicioniranjem muškaraca i žena na društvenoj hijerarhiji moći (ibid), tj. jezička vidljivost muškaraca i značenja koja se u jeziku pripisuju muškom gramatičkom rodu, direktno odražavaju njihovu društvenu vidljivost, dominaciju i uticaj u javnom životu. Žene na pozicijama moći i ugleda nisu bile učestala pojava u društvu Srbije, što se odražava kroz jezik u manjku adekvatnih ženskih naziva za ugledna zanimanja i profesije, ali i u otporu koji se pruža RSJ-u. Ovde autorka uvodi pojam jezičke ideologije koji označava „kompleksni društveni konstrukti koji ne sadrže samo tradicionalno analizirane stavove i verovanja o jeziku, njegovoj strukturi, funkcijama i vrednosti, već zapravo čine konvencionalne kognitivne reprezentacije jezičkih fenomena u jednoj kulturi / društvenoj (govornoj) zajednici. Na osnovu datih jezičkih ideologija članovi jedne zajednice uče i procenjuju koji su društveno prihvatljivi načini za upotrebu jezičkih sredstava“ (Filipović, 2009: 111). Može se reći da je jezička ideologija neka vrsta Burdijeove dokse: ona podrazumeva nekritičko prihvatanje „jezičke stvarnosti“ , jezičkih pravila igre (koja odražavaju društvenu stvarnost). Internalizovanjem jezičke ideologije, zadovoljavamo neophodan minimum jezičkog komformizma koji je neophodan za svakodnevnu komunikaciju (takođe analogno doksi). Jezičke ideologije upućuju na neodvojivost stavova o funkciji, strukturi i vrednosti jezika od kolektivnog načina poimanja društvenog sveta i odnosa u njemu. Ove ideologije su u direktnoj vezi sa socioekonomskim prilikama, kao i sa kulturnim kontekstom – jezičke ideologije, oblikovane od strane muškaraca koji su za to posedovali institucionalne privilegije, ukorenjene su u patrijarhalnom kulturnom modelu, baziranom na rodnoj ideologiji neravnopravrosti pristupa druptvenim pozicijama moći (Filipović, 2009: 113), a koji je internalizovan i univerzalno doživljen kao poželjan i prirodan. Ponovo burdijeovski govoreći, u ovom kontekstu jasno je da je otpor reformi standardnog jezika u pravcu RSJ slučaj simboličkog nasilja. Standardni (legitiman) jezik odražava patrijarhalnu dominaciju i jezičku ideologiju, on je centriran oko muškaraca i njegovim nametanjem se vrši simboličko nasilje nad ženama – teži se nametanju patrijarhalne definicije žene, ženskih mogućnosti i simboličkom održavanju njihove potčinjenosti.
Oni koji imaju simboličku moć da donose značajne odluke na polju JPP-a (kako bi Burdije rekao, moć imenovanja), uglavnom prate dominantnu jezičku ideologiju u okviru koje nema mesta za RSJ. Jasno je da standardizatori i pružaoci otpora RSJ-u ne moraju biti dakle nužno muškarci, već svi oni akteri koji su je internalizovali patrijarhalnu ideologiju muške superiornosti, a koja se ispoljava kroz jezičke ideologije. Bitno je i značajno za temu napomenuti da, prema citiranoj autorki, RSJ nema jako institucionalno uporište (Filipović, 2009: 120), što je veoma značajno za diskusiju o simboličkoj moći. Institucionalizacija je presudna stavka u legitimizaciji standardnog jezika. Postojanje specijalzovanih ustanova koje su posvećene proučavanju, podučavanju, normiranju i reformisanju standardnog jezika , održava njegov status standardnog , kao i neutralnu, opšte-pristupačnu prirodnu pojavnost. Kao što je pomenuto, jezik je moguće reformisati odozdo na gore, kroz spontanu ili organizovanu upotrebu određenih jezičkih formi, ali institucionalno priznanje je neophodno da bi reforme koje RSJ nalaže bile adekvatno implementirane. Nevoljnost da se standardni jezik reformiše u pravcu veće rodne jednakosti, kao i korišćenje stavova stručnjaka kao objektivnog merila jezičke ispravnosti, nevoljnost da se u svakodnevnim govornim situacijama koristi rodno-senzitivni jezik ili da se on normativno zahteva za osobe ženskog pola, sve su to činovi simboličkog nasilja koji se sprovode uz institucionalnu legitimizaciju.
Nastavak sledi…