“Ova zidna instalacija sastavljena je od knjiga iz džepne edicije ‘Reč i misao’ izdavačke kuće ‘Rad’ (1959-2009), koja je u socijalističkoj Jugoslaviji imala ključnu ulogu u demokratizaciji znanja, književnosti i umjetnosti. Knjige, dostupne publici za čitanje, svojim uniformnim crvenim koricama formiraju monohromatsku površinu koja podsjeća na apstraktnu sliku, ukidajući razlike između visoke umjetnosti i masovne kulture. Ističući književnost kao umjetnost i kvalitet prevoda kao esencijalnu poslijeratnu infrastrukturu, instalacija kritički propituje neoliberalnu tržišnu logiku savremene umjetnosti, predlažući alternativu: umjetnost kao kolektivni resurs koji otjelovljuje brigu, pluralnost, jednakost i pristupačnost kao sredstva reprezentacije”, navodi autorka.
Ona dodaje da je reč o drugom po redu izvođenje date instalacije, koja je premijerno bila postavljena u Salonu muzeja Savremene umetnosti u Beogradu (2025/26) u okviru izložbe ‘Popis: Materija, umetnost, kapitalizam’ (kustos Miroslav Karić), “gdje je dobila izuzetnu recepciju publike i stručne javnosti. Za prostor Grada teatra u Budvi, instalacija će biti prilagođena prostoru desakralizovane bazilike Santa Maria in Punta iz IX vijeka, u kojoj su pored preplitanja arhiektonskih karakteristika romanike, gotike, i baroknih elemena u kamenoj plastici, nekada prepisivani rukopisi antičkih, grčkih i latinskih autora, dok se kultura autohtonog stanovništva takođe izučavala”, dodaje ona.
“Festival Grad teatar osnovan je 1987, u trenutku kad je kulturna infrastruktura koja je proizvela ove knjige još postojala, ali je politički i ekonomski sistem koji ju je održavao već bio u procesu raspada. Postaviti 40 godina kasnije, na jubilarnom izdanju festivala, instalaciju od knjiga iz tog istog sistema znači fizički donijeti materijalnu supstancu jednog nestalog svijeta na mjesto koje je nastalo na samom pragu njegovog nestanka. Knjige u tom prostoru postaju dvojni spomenik: i onome što je napisano u njima, i onome što se dogodilo sa zajednicom koja ih je čitala”, pojašnjava Irena Lagator Pejović.
Ona još navodi da će na festivalu 2026. biti prisutne tri generacije publike – oni koji pamte ove knjige jer su ih imali, oni koji su ih videli u kućnim bibliotekama svojih roditelja ali ih retko čitali, i oni koji ih nikad nisu upoznali. “Dijalog između ove tri generacije pred istom instalacijom jeste sam po sebi čin kulturnog sjećanja ali istovremeno i kritičko propitivanje uslova u kojima savremenost jeste dominantno tehnološki oblikovana”, završava autorka.
Realizacija ove instalacije omogućena je zahvaljujući ljubaznosti i saradnji Nacionalne biblioteke „Đurđe Crnojević“ (Cetinje), JU Narodne biblioteke i čitaonice „Njegoš“ (Cetinje), Biblioteke OŠ „Stefan M. Ljubiša“ (Budva), Gradske biblioteke (Tivat), Gradske biblioteke i čitaonice (Kotor), Narodne biblioteke „Radosav Ljumović“ (Podgorica), kao i brojnih privatnih kolekcija.