Kako sačuvati smisao ljudskog postojanja pred neumoljivim protokom vremena koje, poput zastrašujućeg plavog kita, bez milosti guta čitave narode, epohe, ideje i pojedinačne sudbine, pretvarajući ih u bezobličan, zaboravljeni plankton? To suštinsko egzistencijalno pitanje postavlja savremena ukrajinska književnica Tanja Maljarčuk u svom nagrađivanom romanu “Zaborav”, koji je nedavno objavila IK “Heliks” u prevodu Milene Ivanović.
Knjiga “Zaborav” funkcioniše kao slojevit hibrid: to je istovremeno studiozno istražena biografska povest, intimna autofikcija, esej o prirodi istorijskog zaborava i dubinska psihološka studija ličnih i kolektivnih trauma. Okosnicu romana čini neobičan, vekom razdvojen dijalog između dva glasa – same naratorke, mlade spisateljice koja se u savremenoj Ukrajini suočava sa teškim neurotičnim rastrojstvom, i istoričara, sociologa, osnivača ukrajinskog konzervativizma i diplomate Vjačeslava Lipinskog, tragične, u velikoj meri potisnuta figure ukrajinske i poljske političke i intelektualne istorije s početka 20. veka.
Most koji autorka gradi prema Lipinskom nije slučajan, niti je hladno akademski. Krenuvši od novinske čitulje iz 1931, naratorka uočava tri tačke njihovog ukrštanja: dve prostorne (gradove i sela koje su oboje nastanjivali ili posećivali) i jednu sudbinsku, vremensku – oboje su rođeni istog dana, 17. aprila, u razmaku od tačno jednog stoleća. Iz te naizgled iracionalne koincidencije rađa se opsesivna književna arheologija – pokušaj da se sopstveno rasulo zaceli kroz rekonstrukciju tuđeg, zaboravljenog života.
Istorijski tok romana prati dramatičnu putanju Vjačeslava (rođenog kao Vaclav) Lipinskog, izdanka poljske plemićke porodice, koji na sablazan svojih roditelja i staleža bira da postane Ukrajinac. Njegov mladalački poklič „Ne zovite me Vaclav, ja sam Vjačeslav“ označava početak doživotnog statusa autsajdera. Za sunarodnike Poljake je izdajnik, dok je za ukrajinske aktiviste i socijaliste tek sumnjivi „poljski vuk“ i reakcionar.
Autorka s posebnom pažnjom osvetljava njegovu vizionarsku političku ideju – teritorijalizam. U vremenu kad se nacionalni identiteti u krvi definišu etničkim poreklom ili klasnom pripadnošću, Lipinski nudi model po kome državu grade svi njeni stanovnici vezani za zajedničku zemlju, bez obzira na jezik, veru ili staleško poreklo. Roman dočarava koliko je takva plemenita, inkluzivna ideja bila osuđena na poraz u epohi imperijalnih lomova.
Paralelno sa istorijskom dramom, autofikcijski sloj romana donosi bespoštednu intimnu ispovest. Naratorka mapira sopstveno emotivno sazrevanje: prve nesrećne ljubavi prema „zlatokosim muškarcima“, zablude mladosti, brak koji se raspada u tišini i fazu u kojoj samu sebe samokritično naziva „kraljicom buđi“, alkohol i prividnu književnu afirmaciju. Kroz telesnu manifestaciju krize, gde se njeni napadi panike i gušenja neposredno rimuju sa izrešetanim, tuberkuloznim plućima Lipinskog i njegovim samrtnim ritmom „udah-izdah“, autorka postiže izuzetnu uverljivost teksta. Bolest ovde prestaje da bude puka metafora – ona postaje fiziološki odjek istorijskog beznađa.