Dok duh Svetog Save živi u srpskom narodu, postojaće i srpski narod! Ovo nije misao vladike Nikolaja ili Dobrice Ćosića već devojčice (13), nagrađene prošle godine za literarni sastav o najvećem srpskom svetitelju. I ove godine će, na svetosavskim akademijama i proslavama najbolji đaci čitati svoje sastave, a u holovima škola visiće dečjom rukom namalani portreti zaštitnika školstva.
Pored dece koja pišu po zadatku i najveći srpski pisci, pesnici, istoričari i političari troše papir i mastilo da “uskliknu” svetitelju Savi. S najviše ljubavi u modernoj Srbiji to je učinio kontroverzni vladika Nikolaj. U besedi koja je potka nekih desničarskih pokreta danas, vladika navodi da je Sveti Sava poveo i završio borbu za nacionalnu crkvu, “osnovu pravog, jevanđelskog i organskog nacionalizma”.
Veličajući Svetog Savu kao borca za srpski nacionalizam, Velimirović ga je spojio i sa Hitlerom koji je “u XX veku došao na ideju Svetoga Save i kao laik poduzeo je u svom narodu onaj najvažniji posao, koji priliči jedino svetitelju, geniju i heroju. A nama je taj posao svršio Sveti Sava, prvi među svetiteljima, prvi među genijima i prvi među herojima u našoj istoriji”.
UPOTREBA SVECA SAVE: Verski analitičar i jedan od najboljih poznavalaca modernog delovanja SPC Mirko Đorđević kaže za Novi magazin da je uloga Svetog Save u srpskoj kulturi nesumnjivo bitna, slično savremeniku Svetom Franji Asiškom, ali da malo znamo o njemu kao istorijskoj ličnosti.
“Teško je verovati piscima žitija svetaca, nemamo nijednu naučnu monografiju posvećenu isključivo Svetom Savi, mada su se mnogi bavili njime i njegovim delovanjem. Sada je Sveti Sava između harizme, mita i predanja u svesti srpskog naroda. On je i u osnovi brojnih ideologija koje su koristile njegov lik i delo”, kaže Đorđević.
Kao školska slava Sveti Sava slavi se od 19. veka, po naredbi kneza Mihaila Obrenovića. To nije sporno, smatra Đorđević, ali upozorava na zloupotrebe: “Sveti Sava kao i svi simboli ima zlu sudbinu. U atmosferi klerikalizacije društva nije dobro prošao, što ćete primetiti svakog 27. januara kada se održavaju brojne svečanosti do kojih njemu nije bilo stalo.
On je izabrao prosvećivanje. Koliko je mogao u to vreme bio je tolerantan, kontaktirao je sa rimskim papom, štitio katolike, daleko više nego njegovi naslednici, pa i car Dušan. O tome treba govoriti u školama”.
Kao primer grandomanije državnih i crkvenih moćnika i iskorišćavanja lika Svetog Save naš sagovornik ističe hram na Vračaru: “Sveti Sava nije bio faraon, njemu ne treba hram od mermera i zlata koji guta milijarde. I mnogi sveštenici smatraju da tako nešto nije potrebno ni Crkvi, ni narodu. To je kič-monumentalizam i sa misijom Svetog Save na zemlji nema veze”.
GLAS CRKVE-GLAS NARODA: Ministar vera i dijaspore Srđan Srećković principe Svetog Save vidi kao pravac kojim Srbija treba da ide. Kako za Novi magazin objašnjava, rad Svetog Save na promenama, napretku i razvoju, u duhovnom i svetovnom životu, nešto je što Srbija mora da čini i danas i sutra: “Zbog tog rada je Sveti Sava školska slava i te njegove ideje treba da budu vodilja našoj deci na današnji, modernom dobu prilagođen način”.
Ministar takođe smatra da je “svetosavlje” često zloupotrebljavano u političkom životu Srbije: “Za vreme ratova na prostorima bivše Jugoslavije buđenje nacionalne svesti i povratak veri zloupotrebljavani su da bi se održao tadašnji ideološki poredak. Danas je toga mnogo manje i rekao bih da su to marginalne pojave kojima ne treba davati značaj”.
Na pitanje koliko snažno SPC danas utiče na državnu politiku, ministar Srećković ističe da država oseća glas Crkve kao glas naroda.
“Srpska pravoslavna crkva je institucija od najvećeg poverenja u srpskom narodu. Od Svetog Save do danas nosi neprekinuti niz od skoro 800 godina postojanja. Kada su istorijske srpske zemlje bile pod vlašću tuđina, SPC je negovala sećanje naroda na slavnu srednjevekovnu državu koju je trebalo obnoviti u novom veku. Stoga je uvažavanje mišljenja SPC od velike važnosti za Republiku Srbiju”, kaže Srećković
(Opširnije u štampanom izdanju)