Čuveni „Praški đaci“, Goran Marković (1946) i Rajko Grlić (1947), nakon šti su debelo zadužili jugoslovensku kinematografiju, popevši je u sam vrh regionalne (i šire) filmske (sedme) umetnosti, u svojim stvaralčkim (neželjenim ali izazvanim) pauzama, odlučili su da se uhvate „olovke“ i počnu da se dopisuju, javno, što im je omogućio portal „Velike priče“. I tako, krajem 2004. oni počinju da svakog ponedeljka jedan drugome „šalju pisma“ u kojima se, sa puno emocija, dotiču ljudi koji su uticali na njih, filmova koji nusu samo njihovi, Praga, Beograda i Zagreba, Trsta i Los Anđelesa, kulture koju otimaju oni kojima ona nije potrebna, generalno ljudi i njihovih sudbina…
Jedan deo te priče, koja se nastavlja, nedavno su priredili urednici „Lagune“ i „Nedeljnika“ i pod, već poznatim, naslovom „Jesi li snimio ovo?“, nedavno objavili, jer postoje hiljade ljubitelja prozne i poetske literature koji svoju književnu žeđ mogu da utole jedino kad drže knjigu u ruci.
„Čest je kulturni fenomen da se naši najbolji filmski autori okreću pisanju. Kad im je režim onemogućio da snimaju, oni su se okrenuli jednostavnijem i jeftinijem načinu pričanja priča. Od toga je teško stradala kinematografija, kojom vladaju ulizice i nesposobnjakovići, ali književnost bilježi veliki dobitak. Knjiga koju držite primjer je takve jedne sreće u nesreći. Markovića i Grlića nagovorili smo da se dopisuju u času kad im je njihov redateljski posao bio sve nedostupniji. Oni su nam pokazali kako istinski talent, bez obzira na to je li riječ o pokretnim slikama ili riječima, uvijek nađe način da se izrazi. S nenadmašnom pripovjedačkom vještinom i strašću njih dvojica bilježe političke prevrate, društvene lomove, zanosne večeri, mamurna jutra, sramotna barbarstva, trijumfe ljudskosti, blistave uspjehe i neoprostive promašaje. Osobito je zadivljujuće i za primjer mlađima, kako su kroz duga desetljeća naših političkih užasa, između gomila onih što su se bijedno pokoravali diktaturama, Marković i Grlić ostali gospoda, neustrašivo uspravni i svoji“, navodi književnik Ante Tomić, pocodom ove knjige.
Srđan Dragojević (1963), pak, nije dozvolio ni godinu dana pauze od njegovg romana-prvenca „Lajk“, već je (neumorno) uđao u novu proznu „borbu za čitaoce“, sada nazvanu „Paša“.
„Na početku romana, nakon noćnog provoda, mračnim ulicama Pariza galopiraju pitomci vojne akademije Sen Sir – Nikola Petrović, budući crnogorski knjaz, i Osman-paša, budući turski vojskovođa. Čitav svet je pod kopitama njihovih konja dok mladalački smeh odjekuje Bulevarom Kliši. Deset godina kasnije susreću se na bojnom polju u bici kod Vučjeg dola, gde su Crnogorci do nogu potukli tursku vojsku. Osman-paša je zarobljen i odveden na Cetinje, gde pod zaštitom knjaza Nikole boemski živi, pije, kocka se i čeka da bude otkupljen. To je siže romana ‘Paša’, nastao po stvarnom događaju, u kojem se munjevito smenjuju kadrovi, a tenzija raste u felinijevskom defileu likova diplomatskog kora i domaćih velikaša. Čitalac u galopu, bez daha, prelazi rastojanje od tri stotine strana ovog romana“, ocenjuje Dragojevićevu knjigu književnik Dragan Velikić, a njegova kolegenica Mirjana Đurđević kdodaje kako je „Dragojević ispisao nemilosrdno duhovit, brz i razigran roman – istorijski galimatijas. Poučno štivo, jer kada bismo nacionalne istorije shvatali manje ozbiljno, ovaj svet bi bio bolje mesto“, sigurna je ona.
Nakon “Lajka”, koji je živeo i disao uz današnje influenserke i društvene mreže, u “Paši” sam napravio potpuni zaokret – skočio sam pravo u 19. vek, u krševitu Crnu Goru – navodi autor, dodajući da – ono što mu je bio interesantan izazov tokom pisanja jeste ideja da ovaj balkanski vestern bude i – feministički vestern, sa Elizabet Atkins koja puši, puca iz vinčesterke i odbija da bude samo ukras u muškoj priči. Ispod svega toga – objašnjava Dragojević – krije se i metafora o tranziciji u kojoj i sami živimo i nikako da iz nje izađemo (o eroziji svih društvenih vrednosti i normi koje nemilosrdno gazi dolazeći kapitalizam i surovi svet). A koga ovo ne zanima, ostaju mu ljubavna priča i brojne avanture.
“Paša” je zabavna književnost na sredokraći između “Teksa Vilera”, “Poručnika Bluberija” i Orhana Pamuka – partija pokera na kojoj se dobija i gubi čitava jedna kneževina”.