Postavka u rimskoj galeriji Skuderi del Кvirinale (Scuderie del Quirinale), otvorena 8. oktobra, otkriva Jakopa da Pontorma kao ključnu figuru firentinskog manirizma – slikara čija je formalna radikalnost dugo bila predmet osporavanja, a danas se tumači kao istorijski prekretničko istraživanje granica slikarskog medija.
Više od 130 dela, među kojima su 84 Pontormova, okupljeno na prvoj velikoj monografskoj izložbi posvećenoj ovom majstoru izvan Firence u ovako obuhvatnom obimu, može se pogledati do 7. februara sledeće godine. Izložba hronološki prati Pontormov opus posredstvom slika, fresaka, crteža i dokumenata pozajmljenih iz najznačajnijih svetskih muzeja i privatnih zbirki.
JAKOPO DA PONTORMO (1494-1557), uz Rosa Fjorentina, Anjola Bronzina i Đorđa Vazarija, jedan od glavnih predstavnika firentinskog manirizma, označava prelom unutar renesansne tradicije. Nasuprot idealu harmonične kompozicije, stabilne perspektive i anatomski uverljive figure, njegovo slikarstvo razvija izduženu figuralnost, kolorističku napetost, nestabilnu prostornu konstrukciju i emocionalnu uznemirenost. Ono što je u tradicionalnoj istoriografiji često ocenjivano kao odstupanje od klasičnog kanona danas se prepoznaje kao konstitutivni princip nove estetike: manirizam nije puka dekadencija visoke renesanse, već svesna artikulacija umetničke artificijelnosti i samosvesti.
Izložbena putanja rekonstruiše Pontormov razvoj od ranih radova za firentinsku baziliku Santisima Anuncijata, preko saradnji sa Andreom del Sartom i drugim slikarima, do velikih religijskih i portretnih kompozicija nastalih za crkvene naručioce i porodicu Mediči. Posebnu celinu čine fragmenti ciklusa Priče o Josifu Jevrejinu, izvedenog za svadbenu sobu Pjerfrančeska Borgerinija, kao i četiri lunete iz ciklusa Stradanje Hristovo, nastalog u kartuzijanskom manastiru Čertoza del Galučo tokom epidemije kuge. Pod uticajem grafika Albrehta Direra, Pontormo je u ovom ciklusu razvio oštar, ugaoni figuralni jezik koji je Vazari osudio kao napuštanje firentinske tradicije. Današnja recepcija, međutim, u tom otklonu vidi produktivan susret različitih vizuelnih kultura.
U SREDIŠTU IZLOŽBE nalazi se Pieta, odnosno kompozicija iz Кaponijeve kapele u crkvi Santa Feličita, nastala između 1525. i 1528. Njena neodređena i gotovo bestežinska prostornost, izdužena tela i složeni koloristički odnosi dovode u pitanje konvencionalno razumevanje religijske slike kao jasnog narativnog prikaza. Istoričar umetnosti, Leo Stajnberg uticajno je preispitao njeno tradicionalno određenje kao Skidanja Hrista s krsta ili Polaganja u grob, tumačeći je u širem teološkom kontekstu kapele, uključujući i izgubljenu fresku na kupoli. Formalna nestabilnost tako prestaje da bude nedostatak kompozicije i postaje nosilac duhovnog značenja.
Druga tematska osa postavke jeste portret Halebardista, čiji identitet nije pouzdano utvrđen, a predstavlja jedan od vrhunaca portretne umetnosti XVI veka: idealizovana muška figura, vojnički stav i prefinjena artikulacija tkanine i tela stvaraju sliku društvenog identiteta kao pažljivo konstruisanog vizuelnog prisustva. Portret Кozima Starijeg, alegorijski intoniran, i Dva prijatelja, postavljeni u dijalog sa Bronzinovom Damom u crvenom, pokazuju kako Pontormo istražuje odnos individualne fizionomije, reprezentacije i simboličkog statusa.
Značajno mesto dobijaju i crteži, studije prema živom modelu i pripremni radovi za izgubljene freske hora crkve San Lorenco. Oni otkrivaju umetnika kao istraživača ljudske figure i njenih plastičkih mogućnosti, čiji se crtački jezik posle kontakta sa Mikelanđelom odlikuje snažnijom muskulaturom i izraženijim kontrastima svetlosti i senke. Posebnu dokumentarnu vrednost ima Libro mio, Pontormov autografski dnevnik iz poslednjih godina života. Umesto da ga koristi kao dokaz umetnikove navodne ekscentričnosti, savremeno istraživanje nastoji da rukopis sagleda u kontekstu svakodnevne prakse, rada i materijalnih uslova stvaranja.
Istorijska recepcija Pontormovog dela pokazuje koliko se umetnički kanon menja zajedno sa kriterijumima tumačenja. Vazari ga je, u Životima umetnika, predstavljao kao izuzetno darovitog slikara koji je u poznim radovima odstupio od pravila kompozicije, proporcije i perspektive. Taj sud nije bio estetski neutralan: Vazari je istovremeno bio istoričar umetnosti, teoretičar renesansnog razvoja i učesnik u nadmetanju firentinskih umetničkih krugova. Pontormovo delo dugo je ostalo u senci takvog vrednovanja, a preokret je započeo početkom XX veka, naročito studijom Frederika Mortimera Кlapa o Кaponijevoj slici iz 1912. godine.
U MODERNOJ ISTORIOGRAFIJI Džon Širman prepoznaje u manirizmu samosvesnu umetničku kulturu, dok Elizabet Piliod ukazuje na značaj radionica, mecenatstva i profesionalnih odnosa u oblikovanju umetničke reputacije. Džesika Maratsos, razmatrajući kapelu Кaponi u kontekstu renesansnog nadmetanja slikarstva i vajarstva (paragone), otvara pitanje kako slikarska površina proizvodi privid tela, prostora i duhovnog prisustva. Različiti pristupi susreću se u jednoj tački: Pontormo nije samo prekršio pravila renesansnog slikarstva nego je otkrio da ona nisu jedini mogući uslov vizuelnog značenja.
Rimska izložba zato nije samo retrospektiva velikog majstora već i korekcija istorije njegovog vrednovanja. Restauracija Madone Кorsini, koja je otkrila skriveni deo anđeoskog krila i promenila identifikaciju figure u kompoziciji, svedoči da konzervacija i atribucija ostaju sastavni deo istorijskoumetničkog saznanja. Dijalog sa savremenošću nastavlja i video-instalacija Bila Viole – The Greeting, inspirisana Pontormovom Posetom, koja se u Rimu predstavlja u crkvi Santa Marija Antika.
Pontormova aktuelnost, dakle, ne počiva samo na njegovom mestu u genealogiji manirizma. U njegovim najboljim delima narušena ravnoteža postaje novi kompozicioni princip, prostorna neodređenost sredstvo teološke sugestije, a artificijelnost način da slika promisli sopstvene granice. Pieta iz Кaponijeve kapele time prevazilazi status remek-dela jednog istorijskog stila: ona označava trenutak u kojem slikarstvo prestaje da bude samo ogledalo unapred uređenog sveta i postaje samostalan prostor estetskog i duhovnog istraživanja.