SEDMA UMETNOST
Zahvaljujući stranim ambasadama i institutima za kulturu ljubitelji sedme umetnosti imali su priliku da se upoznaju sa novim naslovima nekoliko nacionalnih kinematografija. Posle šest godina pauze, na festivalu Dani turskog filma u Jugoslovenskoj kinoteci, od 3. do 5. oktobra mogli su da pogledaju najnovija, nagrađivana ostvarenja iz ove zemlje, među kojima je bio i turski kandidat za Oskara “Jedan od onih dana kad je umro Heme”, kao i da, nakon projekcija, razgovaraju sa rediteljima filmova “Mrtva sezona” Dogušem Algunom i “Haki” Hikmetom Keremom Ozdžanom, kao i glumicom Edže Jašar, koja je prošle godine za ulogu u Algunovoj savremenoj porodičnoj drami o tri sestre proglašena najboljom glumicom u nacionalnoj konkurenciji. Ona glumi Oznur, najmlađu sestru, u početku neprimetnu i skrajnutu, koja postepeno postaje centralni lik, i svojom srčanošću jedina uspeva da prevaziđe nametnuta društvena ograničenja i promeni svoj život.
U istoj bioskopskoj sali, koja nosi ime Dušana Makavejeva, od 16. do 19. oktobra održani su i Dani češkog i slovačkog filma. Prikazano je šest naslova, a festival je otvoren projekcijom dugometražnog dokumentarca “Endi Vorhol – američki san” Ljubomira Jana Slivke. Biografski detalji o legendarnoj pop art ikoni, kreatoru kulturnih trendova druge polovine 20. veka, fascinantnom, kontroverznom umetniku koji je uneo revolucionarne promene u likovno stvaralaštvo svog doba, već su mnogo puta preneti na bioskopsko platno, ali ovog puta njegov život posmatramo iz sasvim drugačijeg ugla. Film prati putovanje tihog, mirnog i izuzetno talentovanog dečaka iz skromne rusinske imigrantske porodice u Pitsburgu do uspeha, slave i prerane, nasilne smrti, manje se osvrćući na samo njegovo stvaralaštvo, a više na ključne intimne trenutke koji su ga na tom putu oblikovali. O njemu govore bliski rođaci i prijatelji iz detinjstva, kao i neki iz kasnijeg “zvezdanog perioda”, a reditelj je posetio i selo Mikova u Slovačkoj, odakle potiču Endijevi roditelji.
Ista Kinotekina sala bila je domaćin i 16. izdanja Bosifesta (Beogradski internacionalni filmski festival osoba sa invaliditetom) koji je pod sloganom “Okean mogućnosti”, u organizaciji “Hendi centra Koloseum”, održan od 20. do 22. oktobra. Prikazano je 11 dokumentarnih filmova koji osvetljavaju život, rad i kreativnost ljudi sa invaliditetom, a gosti festivala su bili američki reditelj Reida Davenport i španska rediteljka Marta Gomez. Nakon toga, u Kinoteci, ali u Kosovskoj ulici, na Danima katalonskog filma od 23. do 26. oktobra predstavljeno je sedam zapaženih ostvarenja iz ranijih godina (1980-1996).
Ruska kinematografija je bila zastupljena (besplatnim) bioskopskim projekcijama u Beogradu, Novom Sadu, Vranju, Pirotu i Nišu, od 9. do 12. oktobra, sa tri igrana filma, dva animirana i jednim dokumentarnim , a svi su snimljeni u poslednje dve godine. Potonji, “Junski pelin” iz 2024, u režiji Julije Bočarove, ističe se kao potresna istinita priča o snazi duha i dečijoj hrabrosti u vreme Velikog otadžbinskog rata, o nostalgiji, prolaznosti vremena i uspomenama koje se prenose s generacije na generaciju.
SVETSKA ANIMACIJA ZA DECU
Pravi dragulj oktobarskih filmskih smotri je bio 21. Kids fest, održan od 12. do 19. oktobra u 16 bioskopskih sala u Beogradu, Novom Sadu, Nišu, Kragujevcu, Čačku i Šapcu pod sloganom “Harmonija na platnu”. Najmlađa (a i ona starija) publika imala je priliku da vidi osam igranih i 13 animiranih, odnosno crtanih filmova iz Francuske, Danske, Belgije, Kanade, Nemačke, Rusije, Norveške, Češke, SAD i u koprodukciji, kao što je slučaj sa dva igrana filma nastala u regionalnoj saradnji – Hrvatske i Srbije (“Bumbarovo ljeto” u režiji Daniela Kušana) i Slovenije i Srbije, kao manjinskog koproducenta (“Blok 5” Klemena Dvornika, u kojem jednu od uloga igra Tihomir Stanić).
Manifestaciju je distributerska kuća Megakom film (MCF) organizovala iz sopstvenih sredstava i uz pomoć evropskih fondova i institucija, kojima se Milica Joksimović, koordinatorka Kids festa, zahvalila prilikom otvaranja festivala u MTS dvorani, dok Ministarstvu kulture Srbije, kako je rekla, ne mogu da se zahvale, jer na godišnjem konkursu nije podržalo filmski festival za decu, koji je prošle godine imao 14.000 posetilaca. Ambasador ovogodišnjeg Kids festa je bio mladi glumac Todor Jovanović (glavni junak u ekranizaciji popularnog romana Gradimira Stojkovića “Hajduk u Beogradu” koji stiže uskoro na veliko platno) a u sjajnom izboru animiranih filmova na Kids festu četiri se posebno ističu.
“Arko” u režiji Igoa Bjenvenija, dobio je visoke ocene u Kanu i nagrađen je na Internacionalnom festivalu animiranog filma u Anesiju, a prenosi gledaoce u daleku budućnost, odakle u sadašnjost stiže dečak koji će, neočekivano, pomoći da se reši ekološka kriza (crtež je inspirisan japanskom animom, a među producentima je i slavna glumica Natali Portman); “Hola, Frida” govori o detinjstvu čuvene meksičke slikarke Fride Kalo, njenoj porodici… sve u raskošnim, jarkim bojama tipičnim za njeno slikarstvo; “Mala Ameli” je neobičan, nadahnjujući spoj prefinjenih crteža i filozofskih i psiholoških zapažanja o životu, Bogu, porodici, odnosu prema ljudima drugačijeg izgleda, običaja i kulture, kroz oči trogodišnje belgijske devojčice rođene u Japanu; i “Odiseja jednog maslačka” – fantastična kombinacija animacije, zvukova i dokumentarnih, uvećanih snimaka biljaka i insekata.
Festival je svečano zatvoren interaktivnim “muzičkim bioskopom” organizacije “Tekiart” iz Kragujevca: mali kamerni ansambl uživo je izveo klasičnu muziku uz efekte iz crtanih filmova, koji se istovremeno emituju na ekranu, i učešće dece iz publike.
KLASIKA
Dva velika muzička festivala sa dugom tradicijom ovog meseca su ponovo dovela u Beograd vrhnske majstore klasike i džeza – doduše, u manjem broju nego ranijih godina, ali ne na manje uživanje publike. Pod sloganom “Back to Bemus” (“Povratak Bemusu”), od 16. do 25. oktobra, u organizaciji Centra beogradskih fetivala (CEBEF) održana je serija koncerata na 57. izdanju Beogradskih muzičkih svečanosti, jednog od najprestižnijh festivala klasične muzike u regionu. Prvi put u istoriji ove smotre, nastupili su svi nacionalni orkestri (Beogradska filharmonija, Vojvođanski simfonijski orkestar i Simfonijski orkestar i hor RTS u Kolarčevoj zadužbini, u okviru glavnog programa, i Simfonijski orkestar Umetničkog ansambla Ministarstva odbrane “Stanislav Binički” u Domu vojske), naravno uz gostovanje poznatih svetskih i domaćih imena (dirigent Karlo Ponti, violinista Maksim Vangerov, pijanistkinja Olga Ostinskaja, tenor Kvonsu Džon, Avi Avital – mandolina, Ismail Lumanovski – klarinet, Omer Klajn – džez klavir, pijanista Aleksandar Madžar, dirigenti Srboljub Dinić, Dejan Savić i Aleksandar Marković), kao i mladih “zvezda u usponu” (Strahinja Mitrović – kontrabas, Luiđi Borzilo i Andrej Gugnjin – klavir).
Pored sedam koncerata u glavnom programu, održana su i tri prateća, od kojih dva u novootvorenoj Ložionici u Beogradu na vodi. Poseban doživljaj – mada ne baš uobičajen za Bemus – bio je nastup kvarteta udaraljki “Third coast percussion”. Čikaški ansambl koji čine Šon Konors, Robert Dilon, Piter Martin i Dejvid Skidmor jedini je perkusionistički sastav dobitnik Gremi nagrade za klasičnu muziku. Njihov koncert oduševio je prve posetioce novog kulturnog središta smeštenog u zgradu gde se nekad ubacivao ugalj u parne lokomotive, a sada prepravljenu u “luksuzni multifunkcionlni centar kreativnih industrija i inovacija” (zvaničan naziv). Kvartet je, pored već poznatih perkusija, koristio i neke krajnje neobične instrumente, kao što su metalni diskovi uronjeni u posude s vodom, i plastična creva prikačena na bubnjeve. Svirali su kompozicije Denija Kleja, Stiva Rajša, Klarise Asad, Džejlin, Džesija Montgomerija, Tigrana Hamasjana i Filipa Glasa, a u jednom trenutku su uživo predstavili mladog bosanskog kompozitora Davida Mastikosu, čiju su numeru “Ancient Whisperer” takođe ovde izveli.
Mastikosa je za Novi magazin rekao da je za njega ovo bila velika čast, da je “Third coast percussion” izabrao da upravo njegovo novo delo svira u godini kad slavi jubilej, i to na Bemusu. “Ovo je moja prva kompozicija za ansambl udaraljki. Oko tri, četiri godine sam u komunikaciji sa kvartetom iz Čikaga, nisam ih prethodno upoznao, već mi se obratila njihova menadžerka, prenela mi je njihovu želju da im, povodom obeležavanja dve decenije rada, napišem jednu kompoziciju. Svetska premijera je bila pre mesec dana u Rigi, zatim u Podgorici, a sad je ’Ancient Whisperer’ čula i publika ovde u Beogradu. Nadam se da će naša saradnja da se nastavi, oni su izuzetno energičan, veoma poseban ansambl i zadovoljstvo je komponovati za njih”, primećuje Mastikosa.
UDARALJKE I PROTESTI
Na 41. izdanju Beogradskog džez festivala, od 22. do 25. oktobra, publika je u glavnom programu imala prilike da čuje sjajne domaće i strane izvođače, kao što su Big band RTS sa dirigentom Stjepkom Gutom i francuski kontrabasista Anri Teksje (koji su na otvaranju nastupali u Kolarčevoj zadužbini, dok su svi ostali koncerti održani u Domu omladine Beograda), klarinetista i saksofonista Luj Sklavis i pijanista Bendžamin Musaj; italijanski saksofonista Roberto Otavijano, španska pijanistkinja Marta Sančez, portugalski saksofonista Rikardo Toskano (svi su oni i kompozitori)…
Dva koncerta su se izdvojila. Kad je u Velikoj Sali DOB odjeknula truba Amerikanca Vadade Lea Smita, legende svetskog džeza, dvorana je potpuno utihnula, nijedna stolica nije zaškripala, nijedan mobilni se nije oglasio, niko se nije zakašljao, i ta gotovo pobožna tišina je potrajala sve dok razigrani prsti švajcarske pijanistkinje Silvi Kurvoazje nisu sleteli na bele i crne dirke, a zatim kao da je zasvirala celim telom, uz izuvijanu gimnastiku, i iz utrobe klavira počela da izvlači tonove za koje ne biste pomislili da postoje.
U završnici festivala čudesni mladi tenor saksofonista Džejms Brendon Luis sa svojim kvartetom usijao je publiku koja je ispunila salu do poslednjeg mesta. Program se većim delom sastojao iz novih numera, posvećenih američkoj hemičarki Rozalind Frenklin i ostalim naučnicima koji su izučavali DNK. Muzičar koga su lane kritičari u magazinu Daunbit proglasili za najboljeg izvođača i kompozitora godine bez ikakve zadrške je oduševio i beogradske ljubitelje džeza.
Festival, međutim, nije privukao samo njih. Uoči ponoćnog nastupa izraelskog trija “Šaloš” u Sali Amerikana, ispred Doma omladine okupila se grupa aktivista sa transparentima “Genocid nije kultura omladine” i “Ne krvavom novcu Izraela u kulturi”, uzvikujući parole “Krvave vam ruke” i deleći flajere u kojima poziva na otkazivanje koncerta izraelskih muzičara i bojkot cele manifestacije jer se, preko ambasade Izraela u Srbiji, finansira novcem države koja sprovodi genocid nad palestinskim narodom.