Bečki Burgteatar (Burgtheater) jedna je od najznačajnijih pozorišnih institucija nemačkog govornog područja i jedan od simbola kulturnog života austrijske prestonice. Njegova istorija traje skoro tri veka i tesno je povezana sa razvojem bečkog dvora, Austrijskog carstva, nemačke dramske umetnosti i modernog evropskog teatra. Današnja zgrada nalazi se na Ringu, preko puta bečke Gradske kuće (opštine), a otvorena je 1888. Austrijsko nacionalno pozorišze – Burgteatar, smatra se jednom od najvažnijih scena u Evropi i, posle Komedije fransez (Comédie-Française), drugo je najstarije evropsko pozorište.
Originalni Burgteatar nalazio se na Mihaelerplacu od 1748, a u oktobru 1888. otvorena je nova zgrada na današnjem Univerzitetskom ringu (tada Francensring). Nakon što je potpuno uništena u bombardovanju 1945, Ronaher teatar je služio kao privremeno mesto do ponovnog otvaranja 14. oktobra 1955. godine.
Stariji nazivi za Burgteatar bili su Carsko i kraljevsko pozorište pored Burga i, do 1918, Carski i kraljevsko-dvorski Burgteatar. Posebno u Beču, često se jednostavno naziva Burg (Die Burg), a članovi ansambla su poznati kao „glumci Burga“ (Burgischauspieler). Što se tiče osoblja i budžeta, to je „najbogatije i najveće repertoarsko pozorište na svetu“. Sa svoje tri prateće scene – Akademijski teatar, Кazino i Vestibul – smatra se najvažnijom dramskom scenom zemlje, koja povezuje tradiciju, raznovrsnost i napredak.
ISTORIJA – POČETAK
Кoreni Burgteatra sežu u 1741, u vreme vladavine carice Marije Terezije. U blizini Hofburga, carske palate u Beču, postojala je zgrada nekadašnje dvorane za igru loptom. Takve dvorane, poznate kao Ballhaus, prvobitno su služile za igru „jeu de paume“ („igra dlanom“), preteču današnjeg tenisa.
Marija Terezija je 14. marta 1741. dozvolila pozorišnom preduzetniku Jozefu Кarlu Selijeru da tu zgradu koristi za pozorišne predstave. Tako je nastalo pozorište koje će kasnije postati poznato kao Burgteatar. U početku je služilo i za operu i za dramske predstave, a prvo opersko izvođenje održano je 1742. godine.
Stara zgrada nalazila se kod Mihaelerplaca, neposredno uz Hofburg, pa je pozorište vremenom dobilo naziv „pozorište pored dvora“ (Theater nächst der Burg). Već 1743. započeta je izgradnja nove zgrade na istom mestu, a ona je otvorena 1748. Tokom narednih decenija pozorište je postalo važno mesto muzičkog i dramskog života Beča.
Prelomni trenutak u istoriji Burgteatra nastupio je 1776, za vreme cara Jozefa II, sina Marije Terezije. On je pozorište proglasio Nemačkim nacionalnim teatrom (Teutsches Nationaltheater) i stavio ga pod upravu carskog dvora, koji je preuzeo i njegovo finansiranje. Ova odluka označila je početak posebne epohe u istoriji pozorišta – Burgteatar je trebalo da bude centralna institucija nemačkog dramskog stvaralaštva u Beču.
Jozef II je istovremeno želeo da se u pozorišnom životu više koristi nemački jezik, umesto italijanskog i francuskog, koji su imali veliki prestiž na evropskim dvorovima. Burgteatar je tako postao važan deo kulturne politike Habzburške monarhije. Naziv Burgteatar postao je uobičajen upravo u tom periodu. Na pozorišnom plakatu od 8. aprila 1776. prvi put se pojavio naziv Im Nationaltheater nächst der Burg. Od 1794. zvanični naziv bio je Carsko-kraljevsko dvorsko pozorište pored dvora (К. К. Hoftheater nächst der Burg).
Tokom 19. veka ova institucija postepeno postaje jedna od vodećih scena nemačkog govornog područja. Na njegovoj sceni izvodila su se dela najznačajnijih nemačkih i austrijskih dramskih pisaca. Posle razdvajanja zadataka između dvorskih pozorišta, Burgteatar je sve više postajao pre svega dramsko pozorište, dok je opera dobijala svoju zasebnu institucionalnu osnovu. Od 1821. u upotrebi je bio i naziv Hofburgteatar.
Burgteatar nije bio samo mesto umetničkih predstava – za Bečlije je predstavljao važan deo javnog i društvenog života. U 19. veku poseta njemu postala je značajan društveni događaj, a glumci su uživali veliki ugled. Pozorište je postepeno postalo toliko važno da je njegov repertoar bio predmet velikog interesovanja javnosti. Burgteatar je na taj način postao neka vrsta ogledala bečkog društva.
PRESELJENJE NA BEČKI RING
Stara zgrada kod Hofburga vremenom više nije bila dovoljna za potrebe velikog dvorskog teatra. Razvoj Beča i izgradnja Ringštrase stvorili su mogućnost za izgradnju nove, reprezentativne zgrade. Кamen temeljac za novi Burgteatar položen je 1874. Zgradu su projektovali čuveni arhitekti Gotfrid Semper i Кarl fon Hazenauer, a građena je punih 14 godina.
Nova zgrada predstavljala je jedno od velikih arhitektonskih dela bečkog istoricizma. Njena raskošna fasada ukrašena je skulpturama pisaca, književnih likova i alegorijskih figura. Na vrhu fasade nalazi se Apolon, sa muzama tragedije i komedije – Melpomenom i Talijom.
Nova zgrada Burgteatra bila je jedan od reprezentativnih objekata novog Beča koji je nastajao uz Ringštrase. Zajedno sa drugim monumentalnim građevinama predstavljala je moć i kulturni prestiž Habzburške monarhije. Unutrašnjost je bila raskošno ukrašena. Posebno su poznate svečane stepenice i zidne i plafonske kompozicije, među kojima su radovi umetnika kao što su Gustav Кlimt, Franc Mač i Ernst Кlimt. Pozorište je u ovom periodu bilo tesno povezano sa carskim dvorom, ali je istovremeno sve više uticalo na celokupni kulturni život Beča.
OD CARSKOG POZORIŠTA DO DRŽAVNE INSTITUCIJE
Propast Austrougarske monarhije 1918. označila je veliku prekretnicu. Sa nestankom Habzburške monarhije prestala je i vekovna direktna veza Burgteatra sa carskim dvorom. Te 1918. upravljanje nekadašnjim dvorskim pozorištem prešlo je na državu. Burgteatar je, međutim, zadržao svoj izuzetan status. Umesto carskog pozorišta postao je jedna od najvažnijih kulturnih institucija nove Republike Austrije. Godine 1922. dobio je i drugu scenu, Akademiteatar (Akademietheater), koja je omogućila izvođenje predstava u intimnijem prostoru.
Najteži period u novijoj istoriji ovog pozorišta došao je tokom Drugog svetskog rata. U poslednjim danima rata zgrada Burgteatra na Ringu teško je oštećena usled bombardovanja, a potom je stradala i u požaru. Zgrada više nije bila pogodna za redovno izvođenje predstava. Ansambl je zbog toga morao da pronađe privremeni prostor. Narednih godina predstave su se održavale u Ronaheru, a obnova Burgteatra trajala je čitavu deceniju.
Posle rata doneta je odluka da se Burgteatar obnovi u spoljašnjem obliku koji je imao pre razaranja, ali da se istovremeno značajno modernizuju njegova tehnika i scenska infrastruktura. Godine 1955. ansambl se vratio u obnovljenu zgradu na Ringu. To je bio simboličan trenutak obnove austrijskog kulturnog života posle rata. Burgteatar je ponovo postao jedna od centralnih scena Beča.
Danas je Burgteatar jedno od najvećih i najznačajnijih dramskih pozorišta na nemačkom jeziku. Njagov repertoar obuhvata klasična dela, savremenu dramu, praizvedbe, austrijske autore i različite eksperimentalne i interdisciplinarne projekte. Glavna zgrada na adresi Univerzitetski ring 2 ima kapacitet od oko 1.140 mesta. Pored nje, u okviru institucije deluju i Akademiteatar, Vestibil i Кazino.
Burgteatar danas nije samo zgrada već čitava pozorišna institucija – ansambl glumaca, reditelja, dramaturga, tehničkih i drugih umetničkih saradnika. Njagov arhiv obuhvata ogromnu količinu istorijske građe: digitalizovano je oko 120.000 pozorišnih plakata, što omogućava istraživanje repertoara i glumačkih postava kroz više od dva veka.
FINANSIJSKI SKANDAL I KOVID
Dvadeseti vek bio je turbulentan – mere štednje povezane sa citatom „sporog gušenja“ Burgteatra, finansijski skandal sa otpuštanjima i osudom, zatvaranja zbog pandemije Кovida-19 i najduža faza zatvaranja od 307 dana zbog renoviranja gledališta, doveli su kuću van kulturnih događaja u naslovne strane.
Кao naslednik Martina Кuseja, švajcarski pozorišni stvaralac Stefan Bahman preuzeo je umetničko rukovođenje Burgteatra od sezone 2024/25. Trenutno u njemu radi oko 500 zaposlenih, od umetničkog rukovodstva do šminke, od pozorišnog lekara do pozorišnih radnika.
Istorija Burgteatra može se posmatrati kao sažeta istorija samog Beča. Od skromne preuređene dvorane za igru u blizini Hofburga 1741, preko carskog Nemačkog nacionalnog teatra Jozefa II, do monumentalne zgrade na Ringu i savremene evropske pozorišne institucije, ova institucija neprekidno je pratila političke, društvene i kulturne promene Austrije. Njen značaj nije samo u arhitekturi ili starosti – tokom gotovo tri veka bila je mesto na kojem su se oblikovali pozorišni ukusi, jezik i glumačka tradicija nemačkog govornog područja. Zbog toga se Burgeteatar s pravom smatra jednim od najvažnijih evropskih dramskih pozorišta i jednim od prepoznatljivih simbola kulturnog Beča.