ENTUZIJAZAM
Svojim pozitivnim stavom, do kraja 1980-ih godina, i pre ratova 1990-ih, kada je „periodika“ praktično, kao i država SFRJ, uništena, nametnulo se više časopisa, od kojih su, pojedini stekli i kultni status. Da pomenemo, između ostalih, „Kulturu“, „Pismo“, „Književne novine“, „Književnu reč“, „Reč“… (iz Beograda i Zemuna), nišku „Gradinu“, čačanski „Gradac“, novosadski „Letopis Matice srpske“, kao i „Praxis“, „Forum“, „Filmsku kulturu“, „Oko“, „Quorum“… (iz Zagreba).
Situacija se od 1990-ih do danas drastično promenila, ima doduše nešto časopisa, ali su im države nastale na „zgarištu“ SFRJ, gotovo u potpunosti okrenule leđa, kažu da je tome kumovala i situacija sa „novim medijima“, pa se entuzijasti dovijaju, pokušavajući da održe makar „plamičak“ u pokušaju da odbrane pravo na slobodno mišljenje.
Jedan od takvih „nosilaca baklje“ je i zenički Časopis za društvenu fenomenologiju i kulturnu dijalogiku – „Zeničke sveske“, čiji se dvobroj 41/42 (decembar 2025) nedavno pojavio. Ovaj časopis, čiji je izdavač Udruženje građana „Sloboda i kultura djaloga – experimentum mundi“, a uređuju ga, zaista, entuzijasti, Nermin Sarajlić i Venita Popović, ne odustaje od svog, na početku, uspostavljenog koncepta, i autora koji su vrhunski u svojim oblastima. Sada na 330 (plus korice – čiji omot krase art fotografije iz ciklusa „Moja djeca“ Mladena Pikulića) strana, ovaj dvobroj podeljen je u četiri segmenta: „Herostrati XXI stoljeća i gomile njihovih hipnotiziranih imitatora“; „Neofašističke dimenzije antirodne ideologije i pokreta“; „Evropski politički teatar: Otužni repertoar, ubogi ansambli, publika češće letargična, rijetko euforična…“; i „Panoptikum“.
UDAHNIMO SLOBODU
„Sveske“ otvaraju dva uvodna teksta – „Ka kvantnom poimanju povijesti“, koji potpisuje Slavoj Žižek i „Geste i montaža: Agambenovo shvaćanje filma“ Žarka Paića.
Prvi segment, zatim, otvara pasus iz eseja „Umjetnost romana“ Milana Kundere: „Čovjek želi svijet u kojem bi Dobro i Zlo bili jasno razdijeljeni, jer u njemu postoji, urođena i nesvladiva težnja da sudi prije nego razumije. Na toj težnji se temelje religije i ideologije“. Slede „Teatar izdaje“ Ljiljana Filipović (odlomak iz drugog poglavlja “Život kakav jest” njene nove knjige „Život kakav nije, jest“, u izdanju zagrebačkog Sandorfa – 2024); „Sublimacija i fantazija: O novom početku u vremenu destrukcije“ Renata Salecl; „Oduvijek prisutna, lažmo skromna, prijetvorna majeutika predstavljanja demonskog kao samoniklog“ Nermina Sarajlića; „Žene ikone: Naslijeđe ‘Simpsonovih’ i njihovih ozloglašenih imitatora“ Alena Avdića (ili Revolucija u žutom: Kako su “Simpsonovi” preoblikovali televiziju i društvo).
Drugi segment otvara pasus iz knjige „Who’s Afraid of Gender“ Džudit Batler: „Kad se Vatikan referira na ‘kolonizirajući ideologiju roda’, bit će da je ‘ideologija’ na koji se referiraju qzueer i feministička teorija i aktivizam kao i LGBTQIA+ pokret u obrazovanju, društvenoj politici i zakonodavstvu. Oni smatraju da je napad na heteroseksualnu bračnu zajednicu nametanje kolonijalne misli, te da tako strani uljezi podrivaju lokalne vrijednosti. Nasuprot tomu, kad se dekolonijalne feminističke i queer tearetičarke/i protve kolonijalizmu, oni se protive normi heteroseksualne bračne zajednice koju nameće Zapad, uključujući i Crkvu – protivljenje koje Vatikan zgodno ignorira“. Sledi njen tekst „Udahnimo slobodu“, završnica iz poglavlja „Zaključak“, iz iste knjige (nakon što je u prethodnom broju objavljeno nekoliko stranica iz uvoda knjige „Who’s Afraid of Gender“).
Nakon batlerove, pred čitaocem su „Dekada antirodne mobilizacije: Poruke i budući izazovi“ Romana Kuhara (uvodno izlaganje na Univerzitetu u Uppsali, Humanistiska teater, 5. decembra 2024); „Kalemljenje patrijarhalne šuge“ Venite Popović; „Anatomija antirodnog pokreta u BiH“ Zlatiborke Popov-Momčinović (tekst se oslanja na rezultate istraživanja koje je autorka sprovela za potrebe ‘Narandžastog izvještaja Sarajevskog otvorenog centra o stanju ljudskih prava žena u Bosni i Hercegovini 2022-2024’); „Draga Gavrilović – prva žena romansijerka u srpskoj književnosti“ Ljiljane Nikić; a segment završava „Feministička teorija i vizuelne umetnosti u jugoslovenskom socijalizmu“ Dubravke Đurić (tekst je izložen 2021. na online konferenciji 15th ESSE Conference pod naslovom “Feminism Interpreted, Feminism Internalized: Feminist Theory and Art in Late-Yugoslav Society”)
I POSLE TITA TITO
Treću celinu otvara pasus iz „Vavilonske jame. O ne/prevodivosti kulture“ Borisa Budena: „Koncepti homogenih nacionalnih kultura, kompaktnih predanja istorijske tradicije ili ‘organski’ sraslih zajednica danas više ne mogu važiti za osnovu kulturalnog porerđenja. Referentna tačka kritičkog komparativizma ili estetskog suda više nije suverenitet nacionalne kulture. U tom smislu, Bhabha (Smeštanje kulture) svoju teoriju želi da vidi i kao radikalni kritiku nacionalizma. On niti ne krije svoj prezir prema nacionalizmu; tako recimo, govori kako ‘grozna krajnost srpskog nacionalizma dokazuje da se sama ideja jednog čistog ‘etničkog’ pročišćenog nacionalnog identiteta može ostvariti samo smrću’. Po njemu, s ove strane ‘psihoze patriotskog žara’ može se naći dovoljno uverljivih – naime, kulturalnih, umetničkih, književnih – svedočenja za… jedan viši transnacionalni i translacioni fenomen hibridnih zamišljenih zajednica“.
Slede prilozi „Anatomija društvenog proždiranja ili ogled o pohlepi, prostoru i otporu“ Borisa Britvara; „Progonjena dvijema aktuelnim Guernikama Evropa traži svoj moralni trijumf (Pouke iz Islanda, Butana i Novog Zelanda)“ Anisa H. Bajrektarevića; „Društvene posljedice nedovršene ekonomske tranzicije u BiH“ Stefana Elezovića; i „ I poslije Tita Tito“ Zlatka Kramarića.
U „Panoptikumu“ svoje priloge objavljuju Ivana Seletković („Elitizam velikih razlika/razmjera“), Vlatko Galevski („Imaginarij ili svijetovi zamišljenog i izmišljenog – mala zbrka kratkih filmskih fikcija“), Aleksandar Prokopiev („Tolstoj u starosti“), Milan R. Simić („O piscima kao književnim likovima“ – dopisivanje života Brune Schulza ili čitajući romane u kojima je glavni junak Bruno Schulz kroz Borgesovu priču) i Marko Raguž („Na Crnoj planeti Mrtvih duša“ – o Gogoljevim „Mrtvim dušama“).
Aktuelni dvobroj završavaju bibliografske napomene i beleške o autorkama i autorima, kao i najava za „Zeničke sveske“ br. 43/44, koje će se pojaviti krajem 2026.