Zemunski izdavač „MostArt Jugoslavija“ knjigom „Neretva i Sutjeska (Memoari 1942-43)“ Vicka Krstulovića, ispunjava poslednju želju Vladimira Krstulovića koji je iznenada preminuo u februaru 2026. Reč je o delu iz prvog toma Memoara Vicka Krstulovića koji se odnosi na Neretvu i Sutjesku, sa željom da bude korisna i celovita dopunu ovoj temi, nakon šti su se pojavile knjige „Partizani“ Jože Pirjeveca i „Bitka na Sutjesci“ Šimuna Cimermana.

Prošlo je četrnaest godina od štampanja prve knjige – „Memoari Vicka Krstulovića, jugoslavenskog revolucionera“, u izdanju „MostArta“ i „Buybooka“ (Beograd-Sarajevo-Zagreb, 2012). u kojoj je akter borbi, narodni heroj Vicko Krstulović svedočio o događajima i okolnostima dve bitke – na Neretvi koja je zapamćena po spašavanju ranjenika, i Sutjesci, u kojoj je stradala cela Centralna bolnica.

Tek u 2025. pojavila su se dva izdanja, i to u Hrvatskoj i Sloveniji, u kojima se, bar uzgredno, pominje i Vicko Krstulović. U knjizi „Partizani“ autor naveodi istorijsku istinu o pogrešnoj odluci Vrhovnog štaba da se u IV neprijateljskoj ofanzivi ranjenici i IX Dalmatinska divizija upute prema Biokovu, koju je Tito promenio posle višesatnog ubeđivanja sa Krstulovićem i njegovim štabom. Tako je mitološka predstava o genijalnoj strategiji i brizi vrhovnog komandanta za ranjenike, bar tu pošteno izmenjena.

Drugo izdanje koja je izazvalo veliku pozornost u Hrvatskoj javnosti je knjiga Šimuna Cimermana – „Bitka na Sutjesci: pakao u raju“, koja predstavlja kuriozitet zbog toga što ju je entuzijastički pisao mlađi autor, koji ne potiče iz akademskih krugova. Ta knjiga od velikog je značaja za hrvatsku javnost, jer se suprotstavlja tabuu prema narodno-oslobodilačkoj borbi i velikih žrtava koje su za oslobođenje dali svi narodi Jugoslavije, a na Sutjesci, posebno Dalmatinci.

Dvotomna studija „Bosna i Hercegovina, rat koji su mnogi želeli (1992-1995)” kapitalna je istoriografska monografija istoričara dr Koste Nikolića, koju je “Akademska knjiga” objavila tokom 2024. i 2025. godine. Reč je o dubinskoj analizi uzroka, tokova i međunarodnih diplomatskih igara koje su dovele do tragičnog sukoba, zasnovanu na nepristrasnom tumačenju arhivske građe.

Prvi tom, pod nazivom “U ime smrti (1992)”, fokusira se na dramatične događaje iz 1992. godine, slom jugoslovenske ideje i početak ratnih sukoba koji su promenili demografsku i političku sliku regiona. Drugi tom, “Potraga za mirom (1993-1994)”, detaljno opisuje središnje godine rata, neuspešne mirovne misije i unutrašnje političke dinamike zaraćenih strana.

Ova knjiga, nastala na detaljnom istraživanju dostupne arhivske građe, rasvetljava početak i prvu godinu strašnog rata u Bosni i Hercegovini krajem 20. veka. Kolaps Jugoslavije kao države, kao i istodobno raspadanje državnih i društvenih struktura u BiH i na nižim nivoima vlasti, omogućili su da zločinci postanu moćni, a da zločin bude nekažnjen ili čak i podstican. Objavljivanjem svedočenja i dokumenata prikupljenih tokom suđenja za zločine pred Haškim sudom i iz drugih izvora, Nikolić pomaže da bolje razumemo istoriju 20. veka, ne samo u BiH i širem jugoslovenskom i postjugoslovenskom prostoru, nego i u globalnim okvirima. Ona je, takođe, i izvor iz kojeg nove generacije mogu saznati šta je rat i kakve tragedije on donosi ljudima koji se odjednom nađu u vrtlogu namerno organizovanog haosa i anarhije – zabeležio je o prvom tomu ove monografije Dejan Jović (Univerzitet u Zagrebu).

„Kao i u prvom tomu, u okviru detaljne rekonstrukcije dešavanja na ratištu u posmatranom periodu, autor posebnu pažnju posvećuje opisu brojnih ratnih zločina i stradanjima civilnog stanovništva. Naglašavamo da zločine i žrtve ne deli prema nacionalnoj i verskoj pripadnosti, već svima pristupa na isti način, bez selektivnosti i pristrasnosti, držeći se dostupne dokumentacije, pravila istorijske nauke i humanističkih načela“, zabeležio je dr Dragomir Bondžić, povodom izslaska drugog toma obimne stusije.

Osnovna teza knjige jeste da je rat u BiH bio proizvod kompleksnog spleta lokalnih nacionalizama i širih međunarodnih interesa, a autor se trudi da događaje posmatra objektivno, bez ideoloških ili etničkih predrasuda i selektivnosti u pogledu žrtava. Zbog svoje dokumentarnosti, ovo delo pruža ključne uvide u savremenu istoriju.