Postavka „Pobeda je ženskog roda – žene Vojvodine u borbi protiv fašizma“ priređuje se osam decenija od pobede nad fašizmom. Kako je osmišljen koncept ove izložbe?
Izložba o Antifašističkom frontu žena (AFŽ) u Vojvodini koju je inicirao MV, sa kustoskim timom Odeljenja savremene istorije, koji čine Vojislav Martinov, Kristina Meneši i Aleksandar Horvat, govori sveobuhvatno o istorijskom kontekstu, ličnostima, te njihovim kolektivnim i pojedinačnim postignućima i događajima. Istorijska građa dopunjena je delima savremenih umetnica – Milice Dukić, Jelene Jureše, Milice Rakić i Milice Tomić, u mojoj selekciji, kao segment MSUV.
Ovaj specifičan projekat, prvi put sažima delatnost dva muzeja, koji godinama unazad dele zgradu nekadašnjeg Muzeja revolucije. Koncept usmeren na antifašizam, proces emancipacije žena i izgradnju društva rodne ravnopravnosti, istaknut je kao onaj koji povezuje ne samo dve različite institucije, vremenske odrednice – prošlost i sadašnjost, već čini mogući primer mehanizma zajedničkog rada i javnog delovanja. Uvođenje dela savremene umetnosti ima za cilj afirmaciju pozitivnih istorijskih praksi, važnih i za savremeni društvenopolitički, ali i umetnički kontekst.
Osam decenija nakon pobede nad fašizmom, čini se da je ta pobeda samo privremena? Vidimo da su antifašističke ideje na udaru širom Zapadne hemisfere, napadaju ih desni politički pokreti i sve autoritarnije vlasti, čak i u tradicionalnim “bastionima demokratije i slobodne misli”?
U vremenu jačanja nacionalističkih, autoritarnih i ekstremnih ideologija u svetu, suočavamo se iznova sa pričom o antifašizmu, njegovoj istoriji i vrednostima. Istovremeno, razmatramo njegovu poziciju u aktuelnom trenutku, tražimo naznake kolektivnog otpora nepravdi i zlu, iskre opšteg društvenog ozdravljenja. Postavljamo pitanja – da li je antifašizam zarobljen u konceptu prošlosti ili je živi segment savremenog društva, čiji mehanizmi otpora fašističkim ideologijama i političkim praksama nanovo evoluiraju, kao univerzalna borba za pravednije društvo i pozitivnu viziju budućnosti.
Kako ste koncipirali vaš doprinos izložbi kroz kustosiranje njenog “savremenog fragmenta”, odnosno radova četiri savremene umetnice iz Vojvodine?
Moj kustoski pristup savremenom segmentu izložbe bio je usmeren na afirmaciju umetničkih praksi koje antifašizam ne tretiraju kao prošlost, već kao živu borbu, ne kao ilustraciju istorije, već više potrebu za njenim preispitivanjem. Prezentovani umetnički radovi otvaraju prostor za dijalog između kolektivnog pamćenja i savremenih trauma, između etičkog otpora i estetske artikulacije. Umetnost ovde postaje mesto buđenja, svojevrsni „poziv na novi ‘juriš’“, ne oružjem, već solidarnošću, znanjem i kritičkom svešću.
Na koji način ovi radovi i vaš kustoski koncept stoje u odnosu sa samim AFŽ u Vojvodini, odnosno istorijskim kontekstom?
U okviru savremene društvene klime prožete manipulacijom informacija, relativizacijom vrednosti i borbom za očuvanjem nametnutih pozicija moći, jedno od važnih pitanja je rekonstrukcija ustaljenih znanja, pojava i autoriteta, istraživanje zaboravljenih, cenzurisanih i nevidljivih priča, njihovo rasvetljavanje i propitivanje, uvođenje dosad nepoznatih istorijskih činjenica i ličnosti, ali i kritičko posmatranje vladajućih stavova, analiziranje mogućih promenljivih situacija i njihovih posledica tokom vremena, lančanih reakcija i međusobnih veza sve do današnjih dana.
Istorija antifašizma, kao i emancipacije društva, često su teme ne samo naučnih radova, već i savremenih umetničkih dela. Umetnici i umetnice se obraćaju savremenom društvu i postavljaju pitanje kolektivnog odnosa ka istorijskom pamćenju, njegovom predstavljanju u savremenim medijima i narativima, te propituju društvene odnose moći koji su doveli do turbulentnih događaja, trauma i nasilja.
AFŽ je za mene temeljna tačka emancipatorske borbe, ne samo istorijska činjenica. Njegova praksa – od učešća žena u Narodno-oslobodilaćkoj borbi (NOB) do strategija sećanja kroz uvođenje tekstila, veza i ličnih predmeta – postaje predmet istraživanja pojedinih umetnica, kao npr. Milice Dukić, čiji radovi ukazuju na značaj ženske solidarnosti i prenošenja znanja na nove generacije. Kustoski koncept je zamišljen kao prostor susreta: između muzejske građe i savremene umetnosti, između prošlosti i sadašnjosti, između istorijskih narativa i savremenih feminističkih pozicija.
Kako vidite istorijski antifašizam u kontekstu emancipacije žena i rodne ravnopravnosti? Odnosno, kako taj odnos stoji danas? Da li vidite antifašizam i feminizam kao dva prirodno i usko povezana pokreta, odnosno seta vrednosti?
Antifašizam i feminizam za mene nisu samo ideološki bliski – oni su istorijski isprepleteni i vrednosno nerazdvojivi. U kontekstu NOB i delovanja AFŽ, antifašizam je bio prostor u kojem se prvi put masovno artikulisala ženska politička subjektivnost. Žene su tada ne samo učestvovale u borbi protiv fašizma, već su istovremeno zahtevale pravo na obrazovanje, rad, političko odlučivanje – ukratko, na ravnopravnost. Ta borba nije bila samo protiv okupatora, već i protiv patrijarhalnih struktura koje su ih decenijama sputavale.
Međutim, kako pokazuje i rad Milice Rakić u filmu „Crvena, da te nema, trebalo bi te izmisliti“, emancipacija žena nakon rata nije bila linearna. Ubrzo nakon formalnog priznanja prava, žene su marginalizovane, a AFŽ ugašen pod izgovorom da je „misija završena“. To je bio trenutak kad se pokazalo da bez kontinuiranog feminističkog angažmana, antifašizam može biti instrumentalizovan, a ženska borba potisnuta.
Danas, u vremenu kad se fašistički i autoritarni narativi ponovo šire, feminizam i antifašizam moraju delovati zajedno. Jer fašizam nije samo politički ekstremizam – on je i sistemska mizoginija, kontrola tela, potiranje različitosti i ukidanje slobode. U tom smislu, savremeni feministički pokreti nastavljaju ono što su partizanke započele: borbu za društvo u kojem jednakost nije privilegija, već temelj.
Može li se govoriti o specifičnoj vizuri vojvođanskih umetnica u odnosu na temu izložbe, odnosno o antifašističkom istorijskom okviru Vojvodine koji je eventualno imao i neke svoje lokalne karakteristike, kasnije interesantne za konceptualizaciju unutar same izložbe?
Vojvodina je, kao multietnička i multikonfesionalna regija, imala specifičan oblik otpora tokom Drugog svetskog rata – sa snažnim učešćem žena u Narodno-oslobodilačkom pokretu, ali i sa bogatom tradicijom civilnog društva, obrazovanja i kulturne razmene. Ta slojevitost istorije omogućila je umetnicama da razviju poglede koje nisu samo lokalne, već i univerzalne, ali ukorenjene u konkretnim geografskim i društvenim iskustvima.
Međutim, umetnički radovi se ne odnose direktno na specifičan geografski okvir. Na primer, “Priča o Miri” Jelene Jureše nadilazi postavljeni geopolitički prostor Vojvodine i Srbije, te sagledava teme antifašizma, emancipacije žena tokom Drugog svetskog rata u okviru šire istorijske i geopolitičke pozicije. Selektovanje njenog rada u korpus izložbe imao je za cilj da se istakne srodnost regionalnih politika, Jugoslavije kao neminovne poveznice AFŽ, te isticanja zajedničke prošlosti kao kulturnog i vrednosnog obeležja. Istovremeno, vremenski tok navedene porodične istorije obuhvata duži raspon istorijskih događaja, period tokom tri rata – Prvog i Drugog svetskog rata, kao i ratove 1990-ih, koji su doveli do raspada zajedničke države. Ovakav pristup upućuje na kontinuitet nasilne prošlosti koja obeležava mnoge generacije naših porodica, dok istovremeno, ističe ulogu žena u afirmaciji pozitivnih društvenih promena.
glo
Danas, u vremenu kad se fašistički i autoritarni narativi ponovo šire, feminizam i antifašizam moraju delovati zajedno. Jer fašizam nije samo politički ekstremizam – on je i sistemska mizoginija, kontrola tela, potiranje različitosti i ukidanje slobode. U tom smislu, savremeni feministički pokreti nastavljaju ono što su partizanke započele: borbu za društvo u kojem jednakost nije privilegija, već temelj.