Fondacija „Palata Stroci“ i „Muzej Svetog Marka“ do 25. januara ove godine predstavljaju neviđenu izložbu posvećenu umetniku koji simbolizuje firentinsku umetnost 15. veka i ističe se kao jedan od najvećih majstora italijanske umetnosti svih vremena. Rečene dve institucije udružile su snage kako bi predstavili veliku izložbu na dva mesta posvećenu Fra Đovaniju da Fijezolu, ključnoj figuri umetnosti kvatročenta u Firenci.
DIJALOG
Ova grandiozna izložba nudi dubinski uvid u razvoj i uticaj umetnosti Fra Anđelika. Fokus nije samo na slikama slikara-monaha, već i na njihovom dijalogu sa slikama drugih slikara i vajara njegovog vremena. Postavka je očaravajuće putovanje kroz ranu firentinsku renesansu, sa delima Lorenca Monaka, Mazača, Filipa Lipija, Lorenca Gibertija, Mikeloca i Luke dela Robije. Izložba takođe uključuje rad Jana van Ajka, ranog holandskog (flamanskog) slikara na prelazu iz perioda gotike u period renesanse.
Fra Anđeliko ili Gvido di Pjetro da Muđelo (okolina Fijezole, 1387/89 – Rim, 1455), među najpoznatijim je slikarima firentinske renesanse. U hronikama je dokumentovan kao dominikanski fratar od 1423. godine. Čak i pre toga, Anđeliko, koji je verovatno bio obučen za iluminatora, radio je kao slikar. To verovatno objašnjava lirsku slikovitost monaha, čije figure deluju nežno i prefinjeno, dok se njegov savremenik, Fra Filipo Lipi, posvetio monumentalnijem stilu slikanja figura. Generalno, dostupni izvori i sačuvana dela pružaju samo grubu sliku stilskog razvoja slikara, što datiranje njegovog rada čini veoma teškim do danas. Uticaj Mazolina je jasno vidljiv krajem 1420-ih i 1430-ih godina.
Fra Anđeliko rođen je kao Gvido di Pjetro blizu Firence, između 1386. i 1400. godine. Umetnička imena firentinskog slikara odnose se na Fijezolu, gde je položio zavete, i „Il Beato“ (Blaženi), što je aludiralo na njegove religiozne slike. Italijanski istoričar umetnosti i slikar Đorđo Vazari opisao ga je u svojim „Životima“ (pre 1555), kao nekoga ko poseduje „redak i odličan talenat“. Porodično poreklo Fra Anđelika nije poznato. Pridružio se esnafu Svetog Luke 17. oktobra 1417. pod imenom Gvido di Pjetro. Iste godine je primljen i u Bratstvo San Nikolo da Bari kao školovani slikar. Oko 1420. primljen je u observantsku granu Dominikanskog reda u Fijezolu, gde je položio zavete najkasnije 1423. godine. U tom dokumentu se prvi put naziva i Fra Đovani. Godine 1982, papa Jovan Pavle II beatifikaovao je (uveo u crkveni kalendar i liturgičke diptihe kao blaženog). Slikarski monah je zaštitnik hrišćanskih umetnika.
Savladavši elegantni vizuelni jezik gotičkog slikarstva, Fra Anđeliko je sa entuzijazmom prihvatio nove principe renesansne umetnosti. Od 1430-ih pa nadalje, majstorski je koristio perspektivu i svetlost, prožimajući svoje figure novim realizmom. Anđelikova sposobnost za umetničke inovacije u službi duhovnosti i dalje zadivljuje.
RESTAURACIJA
Izložba „Beato Angelico“ bila je i prilika da se restauriraju brojna remek-dela kroz opsežnu kampanju konzervacije i da se ponovno objedine oltarske slike jednog od najvećih majstora italijanske umetnosti, po prvi put posle više od 200 godina. Rezultat više od četiri godine rada, projekat je od izuzetne naučne i kulturne vrednosti, koji objedinjuje slike, crteže, skulpture i iluminirane rukopise iz prestižnih muzeja, biblioteka i kolekcija u Italiji i inostranstvu, kao i iz crkava i regionalnih institucija od izuzetnog istorijskog i kulturnog značaja. Za ovu izložbu, Fra Anđelikova dela su iznajmljena i iz muzeja širom Evrope i Severne Amerike, uključujući „Luvr“ u Parizu, „Gemaldegaleriju“ u Berlinu, „Rajksmuzeum“ u Amsterdamu, „Vindzorski zamak“ kraj Londona, Vatikanske muzeje, „Metropoliten muzej umetnosti“ u Njujorku, „Nacionalnu galeriju umetnosti“ u Vašingtonu i „Muzej umetnosti“ u Filadelfiji, iz koga dolazi jedan od kustosa izložbe – Кarl Brendon Štrelke, zajedno sa Anđelom Tartuferijem, bivšim direktorom „Muzeja Svetog Marka“, i Stefanom Кašuom, regionalnim direktorom „Nacionalnih muzeja Toskane“.
Ponekad se kaže da je umetnost nova religija. Ali postoji religiozna umetnost koja i dalje dotiče ljude. Firentinski slikar Beato Anđeliko stvorio je takvu umetnost. Njegovi savremenici zvali su ga Beato / Blaženi, jer su mu slike bile prožete dubokom verom. Njagove Madone poseduju anđeosku delikatnost, kakvu italijanska rana renesansa, oko sredine 15. veka, nikad rabije nije videla. Fasciniraju lica Device Marije i Hrista Mladenca, nacrtana kao pastelnom kredom. Uokvireni zlatnom kosom i ukrašeni blistavo ružičastim daškom na obrazima, Marija i Hristos komuniciraju jedno s drugim uzdržanim, intimnim pogledima. A Anđeliko je tako postao poznat po svom umetničkom imenu – „Beato Anđeliko“ (anđeoski). Tako se vera čini vidljivom,a inspirisani umetnik je otkriva. I trenutno u Firenci, u bogatstvu i gustini koja se verovatno neće ponovo videti dugo vremena.
IZVAN OVOG SVETA
Mnogo toga u Anđelikovom radu već ukazuje na inovacije renesansnog slikarstva. Na primer, u njegovim slikama se mogu otkriti smele perspektive. Recimo, fragment oltarske slike iz privatne kolekcije na Long Ajlendu (Njujork), što verovatno neće uskoro ponovo biti javno izloženo, prikazuje Svetu Кatarinu Aleksandrijsku i Jovana Кrstitelja. Instrument mučenja i simbol mučenika, točak okovan metalnim šiljcima, Anđeliko je prikazao u veoma skraćenom bočnom prikazu kao uski oval. Кatarinin svileni, lepršavi crveni plašt nežno prekriva njega poput milovanja. Njano lice svetluca natprirodno sa blistave zlatne osnove.
Vidljivi delovi tela mnogih figura na Anđelikovim oltarskim slikama, bilo da su Madona sa detetom, anđeli ili sveci, pojavljuju se kao iz druge sfere. A zlatni, blistavi sunčevi diskovi oreola pojavljuju se na ovim slikama kao da su iz još jedne drugačije vrste fizičke stvarnosti. Odeća, zauzvrat, svedoči o gotovo taktilnom realizmu. Može se osetiti mekoća baršunastog plavog plašta Device Marije, blistava veličina ivica izvezenih zlatnim koncem, težina brokata, metalna čvrstina broševa i fibula.
Ali nije samo ova alhemija zapanjujuće tehnike slikanja ono što danas zadivljuje u doba digitalnog iluzionizma. Ova slika nema nikakve veze sa pukim pokazivanjem. Dok je Anđeliko rutinski usvajao ono što mu je kanon gotskog crkvenog slikarstva nudio kao model, prava misterija ove umetnosti leži u emocionalnoj dubini koju je uspeo da unese u svoja dela.
Odgovor na to kako Fra Anđeliko dozvoljava božanskom da zasija u njegovim delima je višestruk: postoji gore pomenuti kontrast između svetleće delikatnosti tonova kože figura i opipljive materijalnosti svih fizičkih stvari – kontrast između nebeske transcendencije i svetskog sjaja. Čak i materijalni svet u Anđelikovom delu deluje prožet božanskim: neke tkanine su toliko providne, lišće biljaka tako nežno, a kameni zidovi zgrada tako nevino svetlucaju u mekim pastelnim bojama, kao da su kućice igračaka iz dečije sobe.
Tu je i neobični mermer, koji na nekim Anđelikovim slikama služi kao osnova, čineći da scene izgledaju kao da lebde, a ne da ih zaista podržavaju. On poseduje deliričnu nematerijalnost i gotovo psihodelično prelivajuću boju, kao da je umetnik želeo da dovede u pitanje naslikani sjaj svojih slika u celini. Iza iluzije koja izaziva divljenje stoji druga stvarnost – Carstvo Božije, koje je drugačije prirode.
IKONOLOŠKA I TEOLOŠKA RELEVANTNOST
Ikonolozi Panofski i Belting naglašavaju jedinstvo forme i značenja, čistotu kompozicije kao sredstvo duhovne jasnoće, simboličku ulogu svetlosti i boje. Fra Anđeliko se često navodi kao primer umetnika kod koga teologija nije „ilustrovanje“, već strukturalni princip slike. Istoričari umetnosti se slažu da on kombinuje gotičku eleganciju i renesansni prostor, bez unutrašnjeg stilističkog sukoba. Za razliku od nekih „prelaznih“ majstora, kod fra Anđelika stil je koherentan i stabilan. Fra Anđeliko se danas u struci smatra jednim od najčistijih primera duhovne renesanse, umetnikom kod koga se etika, vera i forma usaglašene podudaraju. Izložba celokupnog umetničkog dela slikara Fra Anđelika je visoki praznik renesanse umetnosti u Firenci i epohalni omaž jednom od najvećih genija slikarstva firentinskog kvatroćenta i renesansne umetnosti.