Od početka 2024. godine, Srbija je imala priliku da ugosti lidere nekih od najmoćnijih svetskih država. Nakon dolaska kineskog predsednika Ši Đinpinga u maju ove godine, Srbiju su u periodu nakon toga posetili i nemački kancelar Olaf Šolc, kao i francuski predsednik Emanuel Makron. Pre pandemija kovid-19, a zatim i izbijanja ruske agresije u Ukrajini, redovni posetilac Srbije bio je i neko od visokih zvaničnika Ruske Federacije, sa poslednjom posetom ruskog predsednika Vladimira Putina 2019. godine. Iako zvanične posete predstavnika Moskve u ovom trenutku ne deluju kao realna opcija, sastanci sa diplomatskim predstavnicima poput ambasadora Bocan Harčenka su i dalje redovna pojava, pogotovo u trenucima kada je neophodno poslati poruku Zapadu da Beograd i Moskva i dalje drže otvorene kanale komunikacije. Sjedinjene Američke Države ostaju izuzetno važan akter, čije prisustvo se iskazuje kroz izuzetno aktivnu ulogu američkog ambasadora u razvoju odnosa, postavljanju bivšega ambasadora Srbije u Vašingtonu Marka Đurića na poziciju ministra spoljnih poslova i posete istaknutih zvaničnika od kojih su možda najzvučnije dolazak Džejmsa O’Brajana u aprilu 2024. godine i direktora Centralne Obaveštajne Agencije (CIA), Vilijama Bernsa u avgustu.
BALANSIRANJE SRBIJE
Ovakvu strukturu sastanaka na najvišem nivou je potrebno posmatrati i u strateškom okviru formulisanja spoljne politike Republike Srbije, koja ostaje zasnovana na multivektorskom pristupu, često opisanom kao balansirajući akt između Zapada i Istoka. Ono što je polazna tačka u kreiranju institucionalnog objašnjenja srpskih zvaničnika jeste da Srbija kao suverena i samostalna država ima pravo formulisanja svoje spoljnopolitičke pozicije na način na koji će najviše doprineti zaštiti i ostvarivanju interesa države, ali se ne sme posmatrati van konteksta procesa evropskih integracija u kome je Srbija kao država kandidat za članstvo preuzela određene obaveze, uključujući i potrebu da postepeno usklađuje svoju spoljnopolitičku poziciju sa pozicijom Evropske unije.
Ambivalentnost u ovakvom pristupu međunarodnim odnosima može stvoriti konfuziju, kako među stručnom javnošću, tako i među običnim građanima Srbije. Spoljnopolitička strategija „I Istok i Zapad“ nije nova u istoriji Srbije; privrženost jednoj strani je češće bila izuzetak nego pravilo. Dodatnoj konfuziji doprinosi visoka polarizacija društvenih i političkih narativa, koja se širi od političke elite i istaknutih komentatora do građana koji se nalaze između svoje lične ideološke pozicije i odnosa prema domaćim političkim elitama i stranim akterima.
Dodatno, odnos koji politički vrh Republike Srbije ima prema stranim partnerima se ne oslikava nužno i na način na koji su oni predstavljani u političkom delovanju na domaćoj sceni. Čini se da za domaće potrebe ipak postoje jasni favoriti, odnosno države koje se ređe nalaze na meti kritika domaćeg političkog vrha od drugih. Više je razloga koji doprinose ovom argumentu.
Prvi razlog za to je da su države Istoka, pre svega Rusija i Kina, popularnije od SAD i Evropske unije. Prema istraživanju Međunarodnog republikanskog instituta iz maja 2024. godine, 46 odsto ispitanika u Srbiji označilo je Rusiju kao najznačajnijeg partnera, a Kinu sa 14 odsto na drugom mestu. Nasuprot tome, 36 odsto građana Srbije vidi SAD kao najveću pretnju, dok negativno mišljenje prema Rusiji i Kini ima samo 10 odsto, a prema SAD čak 75 odsto. Ovo ukazuje na visok nivo animoziteta prema Zapadu među građanima Srbije.
ANTIZAPADNI MEDIJI
Za domaće potrebe, medijski narativi reflektuju ovakve stavove. Prema izveštaju organizacije Novi Treći Put, od marta 2022. u srpskim medijima prisutan je antizapadni sentiment i prorusko izveštavanje, dok je Kina konzistentno pozitivno predstavljena. Evropska unija povremeno bude blago pozitivno predstavljena, ali brzo vrati na negativnu reputaciju, dok SAD konstantno imaju negativno izveštavanje, uglavnom u kontekstu međunarodnih pitanja poput sukoba u Gazi, američkih izbora i odnosa prema Ukrajini.
Takođe je važno uzeti u obzir istorijski kontekst, posledice ratova iz devedesetih na Balkanu i NATO bombardovanje Jugoslavije, koji i dalje imaju snažan uticaj na stavove prema Zapadu. Dodatno, neuspeh evropskih integracija i nedostatak perspektive za njihovo brzo ostvarenje povećavaju nivo razočaranja i negativne percepcije.
Jednostavna korelacija bi ukazala na to da je popularnost među građanima Srbije, ili animozitet sa druge strane, preduslov za uspešno plasiranje medijskih narativa. Međutim, neosporno je i da plasirani narativi utiču na formiranje stavova. Konstanta jeste predstavljanje Evropske unije, njihovih članica, kao i SAD kao aktera koji prema Srbiji imaju patronizujući odnos, zasnovan na uslovljavanju i ugrožavanju interesa. Ovo je najočiglednije u isticanju pozicije ovih aktera prema pitanju teritorijalnog integriteta, ali i individualnih osetljivih tema poput slučaja izglasavanja rezolucije o Srebrenici u generalnoj skupštini Ujedinjenih Nacija. Sa druge strane, akter kao Kina se predstavlja kao prijatelj Srbije, država koja doprinosi ekonomskom razvoju i jačanju pozicije Srbije na polju međunarodnih odnosa i partneru u ostvarivanju interesa kako na unutrašnjem tako i na međunarodnom planu.
Na osnovu stavova građana, medijskog monitoringa i osnovnih narativa plasiranih od najviših političkih zvaničnika, utisak je da se Zapad češće stavlja u kontekst otvorene kritike. Da se negativni aspekti, bolne rane iz prošlosti i pozicije konflikta češće i otvorenije ističu. Čak i u slučaju pozitivnih pomaka u bilateralnim odnosima, ne dolazi nužno do prelivanja pozitivnog rezultata na širu javnost. Poslednji u vidu ovakvih momenata jeste bilo potpisivanje Memoranduma o razumevanju između Evropske unije i Srbije o strateškom partnerstvu o održivim sirovinama, lancima proizvodnje baterija i električnim vozilima. Neupitno jeste da je sporazum doprineo boljoj poziciji Srbije u odnosu na Evropsku uniju, ali izuzetno visok nivo osetljivosti teme, propusti u komunikaciji pre potpisivanja ovakvog sporazuma i istorija građana Srbije prema samom pitanju kritičkih sirovina su imale negativan uticaj na percepciju odnosa, formulišući ga kao imperijalistički, poredeći ga sa vremenom kolonijalizma.
Problematično u ovom pristupu jeste da je potpuno drugačiji odnos prema istim ili sličnim pitanjima kada govorimo o drugima akterima sa kojima Srbija ostvaruje odnos u istim poljima delovanja. Stiče se utisak različitog odnosa prema različitima akterima, te se ponovo vraćamo na tezu da se ne radi samo o stavovima građana koji utiču na spoljnopolitičku poziciju Srbije, već da se i sami stavovi podložni uticaju ovakvog odnosa.
Pored uticaja na formulisanje i praktikovanje spoljne politike, spoljnopolitički partneri imaju i uticaja na razvoj političkih dešavanja na unutrašnjem planu. Osim toga, ne sme se ni zanemariti nivo na kome su domaći politički akteri, pogotovo oni na najvišem nivou, spremni da instrumentalizuju odnose koji imaju sa drugim državama, uključujući i uticaj na sentiment i narative koji se plasiraju široj populaciji, kreirajući kontekst u kome postoje jasni favoriti sa kojima bi Srbija volela da ima bliže odnose.