Tranzicija spomenika iz patriotizma u nacionalizam
03.09.2020 Beograd

Tranzicija spomenika iz patriotizma u nacionalizam

Tranzicija spomenika iz patriotizma u nacionalizam Foto: Beta/Branislav Božić
Estetski i urbanistički doživljaj spomenika Stefanu Nemanji sekundarni su u odnosu na ideološki, koji ima za cilj jačanje određenog srpskog nacionalnog identiteta.

Piše: Vlatko Sekulović
 


Žan Žak Ruso je u 18. veku savetovao poljskoj vladi da svakih deset godina oko nekog spomenika organizuje patriotsko slavlje kako bi podstakla ljubav ka domovini i čvrst duh slobodnih ljudi. Ovaj Rusoov podsticaj usmeren ka oslobođenju ljudi od feudalnih i staleških stega, te slavljenju domovine kao zajednice jednakih, slobodnih ljudi sjedinjenih u bratstvu jer su spomenici, kako navodi Kandinski,“često majka naših osećanja”, predstavlja suštinu političke primene vrednosti prosvetiteljstva. Ovom značenju spomenika i proslavljanja patriotizma, ubrzo nakon Rusoove poslanice, posebno u Nemačkoj pridodaje se jedan element suprotan prosvetiteljskom razumu, a to je “svetost”, koji suštinski menja rusoovsko spomeničko patriotsko značenje. Svetost daje jedno natprirodno, izvanrazumsko svojstvo, te se patriotske proslave shvataju kao sakralne ceremonije pri “svetim” spomenicima, na “svetim mestima”, sve u svrhu stvaranja i propagiranja nove laičke religije posvećene “svetom” kultu nacije – nacionalizmu, kako to objašnjava Mosse. Ovo svojevrsno otimanje značenja spomenika iz patriotizma u nacionalizam najplastičnije se očitava na jednom od najvećih spomenika ovog tipa “Altare della Patria” u Rimu. Gradnja ovog spomenika počela je 1885, počevši kao opredmećenje ideje Macinija o domovini kao zajednici slobodnih ljudi i naciji kao instrumentu ujedinjenja čovečanstva u širu zajednicu jednakih, slobodnih i u bratstvu vezanih ljudi. U vreme fašizma završena je gradnja ovog spomenika, 1935, koji je tokom pedeset godina promenio svoje značenje u oltar “nacije” jer je za Musolinija patria shvaćena kao država bila apsolutni izraz nacije, dakle, postao je izraz nacionalizma kamufliranog u patriotizam.

MIRIS POLJSKOG CVEĆA: U današnjoj Poljskoj na delu je aktivna ideološka promena, svojevrsna “kulturna revolucija” pod nazivom “Dobra promena”, koju sprovodi vladajuća Partija zakona i pravde i njen lider Jaroslav Kačinjski koristeći državu, a na liniji “svetosti” nacije pod maskom patriotizma. Ovu promenu karakteriše kreiranje mentaliteta nacionalnog opsadnog stanja centriranog oko teze da su Poljaci narod čiji je identitet ugrožen od zapadne kulture i migranata, s jedne strane, te ruskim pretenzijama i pretnjom po integritet teritorije koja pripada Poljskoj, sa druge strane. Ova teza o ugroženosti nema realno utemeljenje, Poljska je članica EU i NATO u čijim okvirima su garantovana i zaštićena sva ljudska prava i slobode, pa samim tim i pojedinaca kao pripadnika određenog naroda, Rusija se ne graniči sa Poljskom, itd. Ipak, sve ovo poljske nacionaliste ne zanima i pojačavajući pretnje podstiču strah radi kreiranja poljskog nacionalnog identiteta koji će karakterisati mentalitet nacionalnog opsadnog stanja. Takvo stanje će, naravno, odgovarati nacionalistima jer će se predstaviti kao jedini zaštitnici poljskog naroda i time sebi omogućiti neograničeno trajanje nekontrolisane vlasti, odnosno obezbediti sebi večni legitimitet. U tom smislu se na simboličkoj ravni oko avionske nesreće u Smolensku 10. aprila 2010, kada je poginuo i tadašnji predsednik, brat blizanac Kačinjskog, konstruiše mit tragedije i zavere s pratećim spomeničkim obeležjima i procesijama poklonjenja kultu nacije kroz veličanje poginulog predsednika Leha Kačinjskog svakog 10. u mesecu.

U susednoj Mađarskoj je pre nekoliko dana otkriven Trianonski memorijal, novi spomenik u blizini zgrade parlamenta, 100 metara dugačak, sa ispisanim nazivima mađarskih gradova i sela, oko 12.000 naziva. Jedan dobar deo ovih mesta nalazi se izvan današnje Mađarske, u susednim zemljama, uključujući i Srbiju. Ovim spomenikom se veliča jedinstvena, izgubljena, trijanonska Velika Mađarska, te se, dakle, radi o još jednom oltaru civilne religije, nacionalizma, kako ovu ideologiju naziva Hobsbaum. Orban, mađarski premijer, je prilikom otvaranja ovog spomenika pozvao na formiranje svojevrsnog saveza Centralne i Istočne Evrope predvođene Poljskom radi odbrane hrišćanskih korena Evrope koje ugrožavaju otvorena društva Zapadne Evrope. Dakle, i u ovom slučaju reč je o svojevrsnoj tezi o opsadi Mađarske i mađarskog naroda i ugroženosti “istinskog” identiteta.

Pandan ovom spomeničkom preduzetništvu u Srbiji je uzdizanje spomenika Stefanu Nemanji, čiji je glasnik bilo postavljanje spomenika Romanovu na mestu odakle je carski ruski izaslanik pratio likvidaciju Kralja Aleksandra Obrenovića 1903. Ovaj spomenik “praoca” srpske države je pokušaj afirmacije novog političkog stila u spomeništvu u skladu sa programom organizacije Nacionalna alternativa. Spomenik predstavlja kombinaciju tehnološko-naučnih dostignuća (laseri, osvetljenje) i “arheprincipa” (prikazivanje srednjovekovnih vlastelina kao otelotvorenja “istinskih” principa nacije), tzv. “arhefuturizma”. Estetski i urbanistički doživljaj ovog spomenika sekundarni su u odnosu na ideološki, koji ima za cilj stvaranje i jačanje određenog srpskog nacionalnog identiteta. Ovaj identitet, prema nacionalistima, mora biti zasnovan na jačanju osećanja “srpstva”, podstičući identifikaciju pojedinca s nacijom i njenim bitisanjem kroz vreme i prostor, te poistovećivanje s “praocem” i “braćom i sestrama” u okviru šire porodice “nacije” kako bi se obezbedila njegova ili njena apsolutna odanost naciji. Spomenik se uklapa u širi okvir, koji nacionalisti nameću još iz vremena pre raspada Jugoslavije, opsadnog stanja u kojem se nalazi srpski narod čiji su interesi i “biološka supstanca” “ugroženi” od susednih naroda, pre svega od onih s kojima je živeo u državnoj zajednici, te je neophodno žrtvovanje pojedinca zarad interesa nacije i spasavanja srpskog naroda.

Ova grupna identifikacija s nacijom, odnosno narodom u sva tri navedena slučaja, pored frojdovske paralele, prema kojoj je proširena porodica – nacija, u suštini igra na osnovne ljudske strahove, posebno na strah od beznačajne smrti, kako to objašnjava američki psiholog i antropolog Beker. Uteha i obećanje koju daje nacionalizam su jednostavni: ljudsko biće nastavlja da živi i posle svog biološkog kraja kroz naciju kao proširenu porodicu. Sa druge strane, kako bi se učvrstio ovaj nacionalistički kulturni konstrukt, laička religija,”ideologija besmrtnosti” koristeći terminologiju Ota Ranka, u svojoj totalitarnosti zahteva brisanje i bilo kakve identifikacije sa drugim ili širim zajednicama koje podrivaju ovaj konstrukt jer ne može se živeti kroz više nacija, može samo kroz jednu, osim ako je nacija za širu zajednicu vezana “krvno ili verski”, “bratski ili sestrinski”.

KRATKOVIDOSTI: Međutim, tu se na primeru srpskog nacionalizma mogu uočiti realne unutrašnje protivrečnosti i izvesna kratkovidost ove ideologije. Tako srpski nacionalisti biraju koji im “tradicionalno” pravoslavni narodi odgovaraju, npr. Rusi, dok druge nipodaštavaju ili osporavaju, npr. Makedonce, Ukrajince, Crnogorce, a u poslednje vreme i Grke. Primena kriterijuma porekla, tj. slovenstva, takođe je sporna jer bez obzira na zajedničko, slovensko, poreklo sa Ukrajincima ili Hrvatima, ovi narodi se opet negativno karakterišu od nacionalista, za razliku od, recimo, opet Rusa. Dakle, jasno je iz ovih primera da je politički kriterijum “korisnosti za nacionalnu stvar” i “nacionalni interes” nacionalizmu jedini presudan i prilikom izbora šire zajednice kao predmeta grupne identifikacije, a ne navodna bliskost u “veri ili krvi”. Ovakav nacionalistički pristup nacionalnom interesu dovodi do kontradiktornosti koje su, paradoksalno, štetne i po nacionalne interese, što se najjasnije ogledalo u nedavnom “incidentu” sa isporukom srpskog oružja Jermeniji, koja je “pravoslavna”, ali sukobljena sa strateškim partnerom Srbije Azerbejdžanom.

Usled krhkosti socijalne kohezije njihove ideologije na makronivou, kako navodi Hutchinson, nacionalisti istovremeno sa podsticanjem obezvređivanja posebnosti ličnog identiteta i jačanja identifikacije sa grupom pristupaju brisanju onoga što smatraju da nije svojstveno, po njihovom mišljenju, pretpostavljenoj “čistoti” nacije, onoga što može podriti “srpskost” i podvrgavanju pojedinca nacionalističkim ciljevima. Tako se istrebljuju simboli koji predstavljaju asocijaciju ili potencijalnu identifikaciju sa zajednicama čije interese nacionalisti definišu kao “antinacionalne”, a ono što je “korisno” biva modifikovano, veličano i “ugrađeno”.

U tom smislu srpski nacionalisti svojataju antifašizam tako što proslavu oslobođenja Beograda 1944. obeleže uniformama iz Prvog svetskog rata, odajući poštu tom prilikom isključivo ruskim vojnicima, ali ne i vojnicima pripadnicima drugih naroda bivšeg SSSR-a, poput Ukrajinaca, koji su takođe učestvovali u borbama za oslobođenje srpskog glavnog grada od nacista i domaćih saradnika. Drugi primer je napor da se iz naziva beogradskih ulica izbrišu toponimi izvan Srbije, uz istovremeno davanje prostora pseudoherojima, sve pod izgovorom da”drugi” zatiru sve što je srpsko, te i mi moramo tako, istovremeno veličajući naše “nacionalne” veličine koji su, navodno, branili Srbe ili se, navodno, osvetili drugima za zločine nad Srbima.

Iako ova teza o zatiranju “svega srpskog” očigledno nije istinita, ona se koristi kao izgovor koji ima za cilj da prikrije ambiciju srpskih nacionalista za formiranje “čistog koordinatnog sistema”, “istinske Srbije” umesto skraćene Jugoslavije, kako to već propagiraju nacionalisti poput Bokana, nekadašnjeg vođe paravojne formacije Beli orlovi, ili Janićijevića, nekadašnjeg direktora američkog duvanskog giganta Filip Moris. U toj zamišljenoj Srbiji, skraćenoj Jugoslaviji, koja obuhvata i teritorije izvan sadašnjeg srpskog Ustava, ideološka čistota jedan je od imperativa zasnovanog na aksiomu o veličini, pripadnosti i apsolutnoj odanosti srpskoj naciji, odnosno nacionalistima kao njenim zaštitnicima. Onome ko se ovome prikloni nacionalisti obećavaju večno postojanje i slavu (laička religija), a oni koji to odbiju, npr. politički neistomišljenici ili verske i nacionalne manjine, moraju biti odstranjeni iz “koordinatnog sistema” i kategorisani kao “autošovinisti”.

Razlog ovog najnovijeg socijalnog inženjeringa je racionalizacija neuspeha srpskog nacionalizma. Srpski nacionalisti, suočeni s katastrofalnim ratnim porazima tokom devedesetih godina prošlog veka, nikako ne uspevaju da iznađu koherentan odgovor i racionalan razlog ovim porazima. Republika Srpska Krajina ne postoji. Republika Srpska je poraz jer obuhvata upola manje teritorije od zamišljene srpske Bosne i Hercegovine, a i dalje je van sastava Srbije. Na kraju, u konačnom sukobu s NATO oko Kosova srpski nacionalisti su kapitulirali, izgubivši ovo “sveto” područje. Teza o izdaji Srba izvan Srbije od tadašnjeg rukovodstva Srbije, NATO kao presudnom faktoru, Jeljcinu kao zapadnom agentu, itd. neubedljive su i ne mogu prikriti da je reč o vojničkom porazu usled pogrešne procene snaga, slabe koordinacije vojnih jedinica i, nadasve, niskog morala srpskog življa i vojske na teritoriji “istinske Srbije”. Nacionalisti poput gorepomenutih, koji plediraju na princip “one look, one direction” smatraju da je razlog navedenih poraza u nedovoljnoj “srpskosti” Srba, slabom poistovećivanju s nacijom, kolebanjima, različitim mišljenjima, prisustvu “komunjarskih elemenata”, itd., dakle nedovoljnoj motivisanosti Srba da poginu za naciju. Ovaj zaključak zasnovan je na nespornim dokazima o odbijanju Srba u Srbiji da krenu u rat krajem 20. veka zarad “istinske Srbije”, usled čega je i propala kampanja objedinjenja teritorija u Hrvatskoj, a što je bila uvertira za buduće poraze u Bosni i na Kosovu. Naime. 1991. odziv Srba na mobilizaciju bio je ispod 10 odsto u Beogradu, ispod 30 odsto u Srbiji, a u Banjaluci do 25 odsto, prema zapisnicima sa sednica tadašnjeg srpskog nacionalističkog vojnog vrha, koji je poveo oružanu kampanju radi zaokruženja “srpskog etničkog prostora”. Suočeni sa ovim činjenicama srpski nacionalisti pristupaju daljem modifikovanju srpskog nacionalnog identiteta zasnovanog na veličini i čistoti “koordinatnog sistema”, gde neće biti bilo kakvih nedoumica oko budućih ratnih ciljeva. U tom smislu srpski nacionalisti smatraju da je neophodno jačanje “monolitnog nacionalnog karaktera” radi većeg stepena mobilizacije Srba u nekim budućim, prema nacionalistima neminovnim sukobima sa drugim narodima radi zaokruživanja “istinske Srbije” na teritorijama tzv. “skraćene Jugoslavije” u skladu sa principom “jedan narod, jedna država”, a ako bude potrebno i “jedan vođa”.

U tom kontekstu spomeničko nasleđe dobija funkciju simboličkog oltara nacije, definisanja identiteta na mitologizovanoj prošlosti zarad budućih političkih ciljeva, te je figura Stefana Nemanje postavljena na neku verziju vizantijskog šlema ili pak svešteničkog štapa (kako koji nacionalista interpretira), a sam predstavnik, nekadašnji vazal Ugara i Vizantinaca, predstavljen je kao svevideći “pater familias” nacije. U takvoj ambiciji jasno je da je jedini mogući politički izbor bio oslanjanje na bratske umetnike Ruse kako bi se i na tom simboličkom nivou potvrdilo savezništvo između “pravoslavne i bratske” Rusije sa Srbijom, te stvaranje onoga na šta plediraju organizacije poput Đorđevićevog “Srpskog koda”, saveza pravoslavnih monarhija kao antipoda Zapadu i njegovoj moralnoj dekadenciji.

NACIONALIZAM: Ovde dolazimo do sledećeg neminovnog zaključka: od Poljske preko Mađarske do Srbije na sceni je ista ideologija koja je posvećena kultu nacije, nacionalizam, a koja nacije neminovno pretvara u konfliktne grupe. Naime, jasno je da obe predstavljene nacionalističke koncepcije poljsko-mađarska i srpsko-ruska imaju utemeljenje u navodnoj zaštiti hrišćanstva ili judeo-hrišćanstva u varijanti Nacionalne alternative, “istinske Evrope”, a u stvari u politički korisnoj navodnoj zaštiti “nacionalnog identiteta”, “narodne biološke supstance”, itd. Na konkretnom planu su ovi nacionalizmi suprotstavljeni oko njima najbitnije stvari, teritorije kao pretpostavke jedinstva nacije: na primer, Poljska i Rusija, Mađarska i Srbija, a paradoksalno i u okviru istih tih pretpostavljenih “hrišćanskih” blokova, npr. Srbija i Bugarska, Mađarska i Slovačka. U suštini, podela koju nude ovi nacionalizmi svodi se na novu blokovsku podelu umesto Kantove ili Macinijeve Evrope, koja će biti usmerena ka objedinjavanju “istorijskih teritorija jedne nacije” i neminovno ka novim sukobima na prostoru evropskog kontinenta. U čitavom ovom nacionalističkom zamešateljstvu, koje se šire prikazuje kao suverenizam, nacija,”sveta”, osnovna vrednost i svrha sama sebi, čiji značaj poništava značaj ljudskih prava i sloboda, ne može biti ograničena nekim univerzalnim normama. U tom smislu nacionalisti su, bez obzira na to da li se radi o Le Penu u Francuskoj, Salviniju u Italiji ili Faradžu u Engleskoj, protivnici poretka uspostavljenog sistemom Ujedinjenih nacija nakon najvećih trauma i zločina u istoriji čovečanstva koje je uzrokovao upravo nacionalizam kroz nemački nacizam, italijanski fašizam i japanski imperijalizam. Ujedinjene nacije predstavljaju prvi ozbiljan pokušaj u istoriji da suverenost nacija ne bude apsolutna već podvrgnuta opštim ljudskim vrednostima, pre svega miru. Nacija nacionalista, “sveti” pojam, predmet obožavanja i obožavljenja, ne može trpeti bilo koju vlast ili autoritet iznad sebe, ona ima samo svoje interese i ne priznaje interese drugih. Oslanjajući se na Rusoovu misao, francuski predsednik Makron je nacionalizam osporio patriotizmom, rečima da je nacionalizam izdaja patriotizma i svih moralnih vrednosti nacije jer stavlja svoje interese ispred svih bez ikakve brige o interesima drugih. Italijanski predsednik Matarela je dao detaljnu ocenu nacionalizma kao ideologije razlika, mržnje, sukoba, prevlasti, nasilja i želje za moći, kojoj se mora suprotstaviti ideologija prihvatanja različitosti.

Stefan Nemanja, nesumnjivo jedna od najznačajnijih ličnosti u istoriji srpskog naroda, “arhefuturističkom” interpretacijom spomenika, televizijskih serija itd. postaje žrtva nacionalističkog inženjeringa, koji mu daje značaj koji ova ideologija superiornosti, sukoba i mržnje želi da mu prida, a s kojom ovaj nikakve veze nije imao. Stefan Nemanja je značajan i veliki zato što je, u okvirima i po pravilima svog vremena, tražio i borio se za slobodu kao izraz sopstvene, lične težnje za rastom, razvojem i ostvarivanjem svojih potencijala kao ljudskog bića, a ne zato što se odrekao svoje individualnosti i bio potčinjen nacionalističkim ciljevima.
 

autor: IG izvor: Novi magazin
Ostavi komentar Ostavi komentar >>
Ostavi komentar
Pročitajte i...
Preporuke prijatelja
novinarnica svuda
AMSS secondary
Najvesti
Vesti.rs
Zlatiborac
medijska pismenost
Turisti?ka organizacija Srbije
Novi magazin- nedeljnik Novinska agencija Beta AMSS side