20.06.2018 Beograd

Politička zloupotreba istorije: Ko je prvi počeo – Istoričari protiv revizionizma

Politička zloupotreba istorije: Ko je prvi počeo – Istoričari protiv revizionizma Foto: Marija Piroski
Mora se razlikovati revizija od revizionizma, koji stvara sukobe između država, društva i naroda. Do revizionizma dolazi kada se deo događaja predstavi kao celina i iskoristi za stvaranje politički potrebne priče. Očigledan primer je vojno-policijska akcija “Oluja”, koja se različito tumači u Hrvatskoj i Srbiji upravo kroz delove događaja, tako da je u fokusu u Srbiji događaj nakon, a u Hrvatskoj pre “Oluje”

Piše: Ivana Pejčić

 

Sve države u regionu politički zloupotrebljavaju istoriju. Ona se često koristi za početak rata, odnosno kao priprema za nove konflikte. Sukobi se u regionu prave oko istorijskih događaja, a istoričari treba da se pobune protiv toga, zajednička je ocena konferencije koja je rezultat projekta pod nazivom “Ko je prvi počeo – Istoričari protiv revizionizma”, održane u nedelju i ponedeljak u Beogradu.

“Istorija je zloupotrebljena pre rata i zloupotrebljava se i danas, i svi sukobi se i danas u regionu prave oko tumačenja određenih istorijskih događaja, poput “Oluje”, Vukovara, Jasenovca... To su trenuci kad naše političke elite bude emocije naših naroda. Mi istoričari zato skrećemo pažnju na to kolika je to opasnost”, kaže istoričarka i profesorka beogradskog Filozofskog fakulteta Dubravka Stojanović.

Mora se razlikovati revizija od revizionizma, koji stvara sukobe između država, društva i naroda. Do revizionizma dolazi kada se deo događaja, ističe Stojanović, predstavi kao celina i taj deo se iskoristi za stvaranje politički potrebne priče. Kao primer navodi vojno-policijsku akciju “Oluja” 1995, koja se različito tumači u Hrvatskoj i Srbiji upravo kroz delove događaja, tako da je u fokusu u Srbiji događaj nakon, a u Hrvatskoj pre “Oluje”.


Foto: Marija Piroski

 

PROTIV REVIZIONIZMA: Istoričari su saglasni da oni treba da se bave celim događajima i svim podacima – i onima koji im idu u prilog i onima koji ne.

“Istorija ostaje polje otvoreno za debatu, gde je interpretacija dozvoljena, ali se ne smeju ispuštati činjenice koje ukazuju na celinu problema”, ocenjuje Stojanović.

S tim je saglasan i hrvatski istoričar Hrvoje Klasić, koji ističe da dobar istoričar događaju mora prići sa svih strana; ni tada se možda neće znati puna istinu, ali tek tada joj se može približiti.

Zajednička ocena je da je posao istoričara da “gura” države da se drže činjenica, da se ukazuje na pokušaje manipulacije i prekrajanja istorije, kao i političke zloupotrebe istorije u dnevno-političkim događajima. Između ostalog, da se nauče greške iz prošlosti kako se ne bi ponovile u budućnosti.

Klasić ukazuje da su se u Hrvatskoj odvijala dva procesa po pitanju istorije i revizionizma: “Službeno, u hrvatskim udžbenicima i od hrvatskih političara niste mogli čuti pozitivno o Ante Paveliću, NDH… Takođe, za razliku od ostalih jugoslovenskih država, u Hrvatskoj je 1991. uveden Dan antifašističke borbe kao državni praznik. U Ustavu Hrvatske je antifašizam nasuprot NDH… Međutim, tu dolazimo do problema jer se od početka devedesetih godina u Hrvatskoj vodi jedna licemerna politika – ono što je službeno i ono što nije službeno. U praksi se ruše partizanski spomenici, partizani gube imena ulica, ne kažnjava se uzvikivanje ‘Za dom spremni’.”


Foto: Marija Piroski

Jedna od specifičnosti hrvatske tranzicije, dodaje on, jeste da su oni koji su 1945. poraženi i koji su pobegli u druge krajeve sveta, devedesetih godina dobili šansu da se vrate, pa je “ta ekstremna politička imigracija koja je odgajana na tvrdnji da je NDH bio san svih Hrvata”, preuzela važne ekonomske, političke, vojne i kulturne funkcije.

“Njima nije uspelo da ustaški pokret i NDH pokažu pozitivnim, ali im je uspelo da velikim djelom antifašističku Hrvatsku i partizanski pokret proglase zločinačkim. I to je veliki problem Hrvatske”, ističe Klasić.

Kako kaže, Hrvatska i Srbija ne moraju se složiti oko događaja koji su se dogodili tokom ratova, “ali moramo izbaciti to da i dalje gledamo na naše i njihove zločince, na naše i njihove žrtve”.

 

PROMENA KROZ UDŽBENIKE: Do najvećeg prekrajanja istorije došlo se u nastavi svih novostvorenih država na teritoriji bivše Jugoslavije. To se pokazalo kao efikasan način da se nametnu nova politički prihvatljiva viđenja istorijskih činjenica i događaja. To je bio jedan od najspektakularnijih eksperimenata, u kojem su istoričari dobili zadatak “laboratorijskih radnika”, objašnjava se u knjizi “Ulje na vodi” Dubravke Stojanović i zaključuje kako, menjajući odnos unetih elemenata, oni mogu izmeniti rezultat.

“Prošlost se menjala u hodu i bila je to jedinstvena prilika za istraživače sadašnjosti da značajnu promenu uhvate odmah, dok je još ‘vruća’. Nastava istorije pokazala se kao ‘predvojnička obuka’, kao riznica ‘nacionalnog identiteta’, način da se pošalje poruka, kako se govorilo, ‘ko smo i odakle smo’. Istoričar sadašnjosti iz tog istorijskog izvora može da vidi dominantnu ideologiju, vladajući sistem vrednosti, kulturni obrazac koji nameće establišment”, objašnjava se u knjizi.

Čitav taj eksperiment, piše, ponovio se posle promene režima u Srbiji 2000. godine, kad se nova elita posvetila potrazi za svojim “idealnim pretkom”, za novoskrojenom tradicijom kao najboljim načinom samodefinisanja. Zato su udžbenici istorije bitni kako bi se shvatilo kako je došlo do prekrajanja istorije.

Interesantno je da se i u srpskim i u hrvatskim školskim udžbenicima koriste isti termini za opis ratova 90-ih. I za jedne iza druge on je odbrambeni, pravedan i oslobodilački.


Foto: Marija Piroski

Stojanović ističe da se i danas u srpskim udžbenicima nalaze Miloševićevi argumenti i objašnjenja uzroka rata.

“Opis uzroka rata je u školskim udžbenicima još od 1993. godine, odnosno dok su ratovi bili u toku. Očigledno da je bilo važno da se tada da stav o tome. Neverovatno je da su uzroci rata i karakter rata do danas ostali netaknuti u udžbenicima. Interpretacija je ostala do danas, a suštinski smo ostali zaleđeni u Miloševićevoj interpretaciji razloga i uzroka rata 90-ih”, objašnjava Stojanović.

Dodaje da se Srbija apsolutno nije “pomakla” iz argumentacije koja nas je uvela u rat, kao i da u udžbenicima piše da je rat počeo napadima na kasarne JNA, a zatim se nastavlja narativom o pravednom i opravdanom ratu.

Kao najopasniju poruku, Dubravka Stojanović ističe stvaranje utiska neke mistične istorije, koja se stalno ponavlja i u skladu s tim se elita oslobađa bilo kakve odgovornosti za rat jer se uzrok može “objasniti” i nekim “kosmičnim snagama”, čime se elita oslobađa odgovornosti za ono što se desilo.

Hrvatska istoričarka Snježana Koren ističe da se u hrvatskim udžbenicima sadržaj o sukobu 90-ih takođe pojavio dok je trajao rat – 1992. godine. Istakla je kao zanimljivost da je slična situacija urađena i tokom Drugog svetskog rata, kada se u školskim programima prvi put spominje NOB još 1942. godine. Prema njenim rečima, na ovim prostorima je očigledna konstanta da se najnoviji događaji uključuju u udžbenike istorije i da se iz te pozicije posmatra prošlost.

“Kao što je i NOB bio utemeljujući događaj za Jugoslaviju, tako je to za današnju Hrvatsku bio Domovinski rat”, ističe Koren. Uočila je i da, kao i u periodu posle Drugog svetskog rata, kako se “odmičete”, to jača pritisak za njegovo obeležavanje.

Kao fenomen navela je i da se za proučavanje Domovinskog rata koristila ista strategija koja se koristila za proučavanje NOB-a, sa sličnim fokusom na odlučujuće bitke, dok je opis narodnih heroja gotovo preslikan.


Foto: Marija Piroski

 

JUGOSLAVIJA KAO IDEALAN NEPRIJATELJ: Ključno za razumevanje današnjih država je način na koji se doživljava bivša Jugoslavija. Kao što je rekao jedan od učesnika konferencije – današnje države su posmrtni ostaci nekadašnje Jugoslavije. Svaka država nastala na ovim prostorima koristila je neki vid mržnje prema bivšoj državi kako bi gradila svoj nacionalni identitet

Ove godine se navršava 100 godina od nastanka Jugoslavije, koja je postala kao neka vrsta posude u koju može svako da izruči šta god mu je potrebno ne bi li ostvario svoje ciljeve. Jugoslavija je svačiji idealni neprijatelj. Za Srbe ona je bila suviše decentralizovana, za Hrvate suviše centralizovana, ali niko suštinski njome nije bio zadovoljan.

“Jugoslavija se tumači kao rezultat naivnosti Srba jer su oni iznevereni na kraju, a ušli su s velikim srcem u tu priču”, objašnjava srpski istoričar Srđan Milošević kako se u Srbiji doživljava Jugoslavija.

Klasić ističe da je u Hrvatskoj pitanje Jugoslavije tabu-tema – “persona non grata”. S njim je saglasan i hrvatski istoričar Tvrtko Jakovina, koji ističe da se u Hrvatskoj ne može prihvatiti da bi bilo koja opcija 1918. godine, osim Jugoslavije, bila katastrofalna.

Po pitanju Jugoslavije Husenija Kamberović, istoričar iz BiH, kaže da se generalno politička elita Bošnjaka nije snalazila tokom Prvog svetskog rata i da se tek 1918. godine opredeljuju za Jugoslaviju.

“Krajem 20. veka stekao se utisak da je Jugoslavija nešto u šta su gurnuti Bošnjaci, te da su ostali u okvirima Austro-Ugarske, da bi sada bili u EU”, dodaje Kemberović. U skladu s tim raspad Jugoslavije, dodaje on, tumačen je kao povratak u Evropu.


Foto: Marija Piroski

 

PRINCIP IZMEĐU HEROJSTVA I TERORIZMA: Sva ta različita tumačenja nastanka Jugoslavije dovela su i do toga da se postavi znak pitanja i kod ostalih istorijskih događaja. Na primer, 2014. godine pitanje svih pitanja bilo je da li je Gavrilo Princip heroj ili terorista.

O “fenomenu” Gavrila Principa govorio je i Kamberović, koji ocenjuje da je Princip pre četiri godine podelio BiH, ali da se danas više i ne govori o njemu. Dodao je da je te 2014. Princip “za Bošnjake i Hrvate bio terorista, a za Srbe heroj”, što je podelilo tu državu.

Sa druge strane, u Srbiji jedina podela postoji po tumačenju da li je bio “srpski nacionalista” ili “jedan od onih zaluđenih Srba koji su se borili za Jugoslaviju”.

Milošević objašnjava da je njegov utisak da se u Srbiji vremenom menjala slika o Principu i da je u poslednje vreme postao nacionalni heroj. U tom kontekstu, dodaje, promenio se i odnos prema Prvom svetskom ratu i sada je shvaćen kroz prizmu uzaludnih srpskih žrtava.

Za razliku od BiH i Srbije, u Sloveniji je Gavrilo Princip neutralan – kao neko ko je ubio Franca Ferdinanda, bez daljih tumačenja ili podela. Slovenački istoričari smatraju da je taj neutralni pristup posledica svih stradanja Slovenaca tokom svetskih ratova, tako da se i danas “ulazak” u Jugoslaviju tumači kao spas za slovenački narod.


Foto: Marija Piroski

U Sloveniji, kaže njihov istoričar Peter Mikša, smatraju da su dobili nazad veliki deo oko granice kroz Jugoslaviju, dodajući da je pogled na Jugoslaviju i dalje pozitivan, pre svega jer su tokom Drugog svetskog rata “svi radili na tome da Slovenci nestanu kao narod” jer je Slovenija tada imala četiri okupatora.

Problem suočavanja s prošlošću ima većina država, ali to kod njih nije prioritet, za razliku od država u našem regionu. To ima veze s nedostatkom vizije budućnosti jer kada političar to nema, prošlost je ono čemu se uvek vraća. Za njih uvek postoji neka istorijska tema koja se može “aktualizovati” kada treba sakupiti poene i mobilizovati javnost u “odbrani od nečega ili nekoga”. Činjenica je da je kao jedina dominantna ideologija, nezavisno o kojoj je regionalnoj državi reč, ostao – nacionalizam.


Foto: Marija Piroski

 

Ulje na vodi

“Ukoliko istoriju posmatramo kao proces, onda su prošlost i sadašnjost samo njegove etape. Tačnije, one se i ne mogu odvojiti. Sadašnjost bez svoje prošlosti ne bi bila ovakva kakva je. Prošlost se bolje razume tek kad se vidi do čega su u sadašnjosti doveli njeni prepleteni tokovi”, navodi Dubravka Stojanović u knjizi “Ulje na vodi”.

U istoj knjizi ona citira i francuskog istoričara Lisjena Fevra: “Nemojmo se zavaravati. Čovek se ne seća prošlosti; on je vazda nanovo izgrađuje. On prošlost ne čuva u svom sećanju onako kao što glečeri Severa u sebi čuvaju zamrznute mamute što su živeli pre više hiljada godina. On polazi od sadašnjosti i upravo kroz nju, koju poznaje, tumači prošlost.”


Foto: Marija Piroski

 

O projektu

Projekat “Ko je prvi počeo – Istoričari protiv revizionizma”, započet je nakon projekta “Jezici i nacionalizmi”, koji se bavio kompleksnim pitanjem realnosti postojanja četiri politička jezika u regionu, a zatim i “Deklaracije o zajedničkom jeziku”, na kojoj je radilo 30 lingvista i drugih eksperata i koju je svojim potpisima podržalo oko deset hiljada ljudi iz čitavog regiona Zapadnog Balkana.

Glavni projekat je stvaranje prostora za istorijski i interkulturalni dijalog kroz kreiranje mreže istoričara, pisaca, novinara, studenata i šire publike koja će doprineti rešavanju konflikta, uzajamno poštovanim istorijskim narativima i inkluzivnijoj kulturi sećanja.

izvor: Novi magazin
Ostavi komentar Ostavi komentar >>
Ostavi komentar
Festival Srpske Trpeze
Pročitajte i...
Preporuke prijatelja
Budimo Pametni
AMSS secondary
Najvesti
Vesti.rs
Zlatiborac
Belex2018
medijska pismenost
Novi magazin- nedeljnik Medija centar Novinska agencija Beta societe AMSS side